Beiteltjie – Jaargang 1 – Volume9
Wat is Beiteltjie.
Beiteltjie is ‘n gratis aanlyn tydskif spesiaal vir die Afrikaanse kind.
Elke maand is daar nuwe stories, resepte, blokraaisels, interesante feite van ons verlede, doen-dit-self projekte en vele meer.
In hierdie uitgawe:
Alles oor blomme
Die hartbeeshuis
Goggas in die tuin
Leer om giffie te speel
Maak fikkadelle soos ouma s’n
Inhoud:
Liedjie: Dis heerlike lente
Ontdek: Blomme
Hoesê? Woorde en Uitdrukkings
Die Knoffels spuit die tuin nat
Storie: Sias en Mias Hoofstuk 9: Sias se drome
Toeka se tyd: Die hartbeesbuis
Knip en plak: Hartbeeshuis
Uit die tuin: Goggas in die tuin
Wat maak jy daar? ‘n Goggahotel
Bak en Brou: Frikadelle soos Ouma dit gemaak het
Kuns en kunsvlyt: Komposisie
Kom speel saam: Giffie
Blokraai
Die Blomme Raaisel
Brief aan die ouers: Die werklike oorsaak van die outisme-pandemie
Volgende maand
____________________________________
Redakteur: Prof. Francois Durand
Medewerker: Ben Raubenheimer
Kontak ons by: beiteltjie@yahoo.com
Dis heerlike lente
Dis heerlike lente
Ontdek:
BLOMME
Blomme is die geslagsorgane van plante waarmee hulle voortplant. Daar is manlike en vroulike
dele in meeste blomme, maar daar is ook sekere plante waar daar manlike en vroulike blomme
apart voorkom. Daar is selfs sekere plante waar daar manlike en vroulike plante is, wat elk hul
eie blomme dra. Blomme kom by Angiosperme, of blomplante, voor. Verskillende plante se
blomme verskil geweldig baie van mekaar en dit word juis vir die klassifikasie van blomplante
gebruik.
Die grootste blomme op AardeDie grootste blomme op Aarde
Die parasolwaaierpalm (Corypha
umbraculifera) van Sri Lanka en die oostelike
en suidelike Indië is een van die grootste
palmbome op Aarde en kan tot 25 meter
hoog word en ‘n stam van tot 1,3 meter in
deursneë hê. Na 30 tot 80 jaar blom die
plant vir die eerste en enigste keer. Die plant
vorm dan die grootste bloeiwyse van alle
plante wat ‘n miljoen tot talle miljoene 5 mm
grote blommetjies op ‘n 6 tot 8 meter lange
vertakte bloeisteel dra. Dit vat ongeveer ‘n
jaar vir die derduisende groen-geel vrugte
om ryp te word, waarna die plant vrek.
Die reuse-varkoor Amorphophallus titanum, van die eiland Sumatra, het die grootste onvertakte bloeiwyse van alle plante. Die bloeiwyse van die reuse varkoor kan tot meer as 4 m hoog staan en tot 70 kg weeg. Hierdie blomme word deur brommers bestuif en ruik dus soos vrot vleis om brommers aan te lok.
Die kadawerblom Rafflesia arnoldii, wat ook soos vrot vleis ruik, is die grootste enkele blom op Aarde. Die rooi kadawerblom kom in die oerwoude van die Fillipyne, Maleisië, Borneo en Sumatra voor. Die blom is tot 1 m in deursneë en kan tot 10 kg weeg. Benewens die reuse blom, is die plant baie eienaardig, want dit het geen chlorofil nie en kan dus nie fotosintetiseer nie. Die plant moet dus op ‘n parasitiese lewenswyse sy voedsel van die plante rondom hom bekom.
Die meeste blomme is so ontwerp dat dit insekte aanlok wat met bestuiwing help. Talle verskillende insekte word vir die doel aangewend en dit sluit natuurlik bye en vlinders in, maar ook brommers, muskiete en kewers in ander gevalle. In die geval van die kadawerblom en die reuse varkoor lok hulle brommers aan met behulp van die vrot vleis-reuk wat die blomme afgee en met hulle rooi en persbruin kleure wat vleis naboots.
Die kleinste blomme op Aarde
Die kleinste blomme in die wêreld kom op miniatuurplantjies van die genus Wolffia, wat as
eendekroos bekend staan, voor. Hierdie plantjies, oorspronklik van Asië, is maar ongeveer 1 mm groot en dryf soos groen korreltjies op die oppervlakte van varswater. Die
blomme is ongeveer 0,1 tot 0,3 mm in deursneë
en mens kan dit net onder ‘n mikroskoop sien.
Die bou van ‘n blom
Die belangrikste onderdele van ‘n blom, wat in meeste blomme voorkom, is die blombodem, blomkroon, blomkelk, meeldrade en stamper. Die ongeslagtelike dele van die blom is die blombodem, blomkroon en blomkelk, en die geslagtelike dele is die meeldrade, wat die manlike voortplantingsorgane is, en die stamper, wat die vroulike voortplantingsorgane is. Die blomkroon bestaan uit die blomblare en die blomkelk bestaan uit die kelkblare. Die blomkroon en blomkelk saam word die blomdek genoem.
Die verskillende strukture van die blom is van buite na binne in die vorm van vier kranse op die blombodem gerangskik: eers die kelkblare, dan die kroonblare, dan die stuifmeeldrade en in die middel die stamper of stampers.
Die blombodem is amper dieselfde as die blom-as en in talle diagramme word dit as dieselfde struktuur, waaraan al die blomdele vasgeheg is,
aangedui, maar daar is ‘n subtiele definisieverskil. Die blom-as is die sentrale punt waarom al die blomdele vasgeheg is, terwyl die blombodem die boonste verdikte deel van die stingel is waarop al die blomdele vasgeheg is.
Daar is egter blomme wat heeltemal van hierdie eenvoudige patroon afwyk en wat byvoorbeeld
verkleurde kelkblare het wat soos blomblare lyk,
soos in grenadillas. In aalwyne egter, lyk die kroon- en kelkblare ook dieselfde, maar is vergroei om ‘n tuit te vorm. Sonneblomme en madeliefies se blomme se kroonblare is baie verklein en die kroonblare is weer heeltemal afwesig in varkore, terwyl lintblomme en skutblare die rol van die kroonblare in madeliefies en sonneblomme vertolk. Die skutblare van bougainvillea speel die rol van kroonblare van ander blomme, terwyl die
werklike kroonblare van die blommetjies nie baie opsigtelik is nie. Daar is soveel verskille dat
mense boeke daaroor geskryf het en te veel om in hierdie artikel te noem. Hierdie verskille in die blomme se bou en hul rangskikking op die plant, word in die klassifikasie van die blomplante gebruik.
Blomme is of enkelslagtig of dubbelslagtig. Die pampoenplant is ‘n voorbeeld van ‘n plant met enkelslagtige blomme, want die manlike geslagsorgane (meeldrade) kom slegs in sekere blomme voor, terwyl ander blomme slegs die vroulike geslagsorgane, naamlik die stampers, dra. Daar is selfs sekere plante soos maroelas en papajas waar die hele plant manlik met slegs manlike blomme of vroulik met slegs vroulike blomme is. In dubbelslagtige blomme, wat in meeste blomplantspesies voorkom, kom beide die manlike en vroulike geslagsorgane op die blom voor.
In die meeste dubbelslagtige blomme vind protandrie plaas — dit wil sê die stuifmeeldrade van ‘n blom word eerste ryp en stel stuifmeel vry wat ander blomme se ryp stampers kan bevrug, voordat die spesifieke blom se eie stamper ryp word, wat selfbestuiwing verhoed. Protoginie, waar die stamper van ‘n blom voor die stuifmeeldrade ryp word, kom ook voor, maar dit is ‘n baie minder algemene verskynsel as protandrie.
Blomme kan op verskillende maniere op die plant gedra word. In talle plante soos in perskes, grenadillas, lemoene en pampoene word die blomme een-een op die plant gedra met ‘n blomstingel vir elk wat aan ‘n tak gekoppel is. In ander plante word blomme in groepe, of bloeiwyses, by mekaar op ‘n bloeias gedra. Die bloeias is weer met ‘n bloeisteel aan die res van die plant gekoppel. Die blomme kan direk op die bloeias sonder blomstele vasgeheg wees soos in ‘n sonneblom, of dit kan met stele vasgeheg wees soos in die aalwyn en druiwe.
Die varkoor is eintlik nie ‘n enkele blom nie maar ‘n bloeiwyse wat uit honderde blommetjies in die geel bloeikolf, omhul
deur ‘n spesiale wit skutblaar bestaan. Die
skutblaar se rol is om, soos kroonblare van ander blomme, die bestuiwers se aandag te trek. Die geel noppies op die bloeikolf is
die stuifmeelknoppe van die manlike blommetjies, wat die grootste deel van
die bloeikolf opmaak en wat stuifmeel vrystel. Die vroulike blommetjies met hul lang wit stampers kom op die onderste deel van
die bloeikolf voor.
Die bloeikolf van ‘n mielie bevat weer slegs vroulike blomme. Die “baard” van die mielie is in werklikheid die style wat elk aan ‘n vrugbeginsel met ‘n eiersel in gekoppel is. Die manklike blomme kom in bloeiwyses bo-op die plant voor waarvandaan dit stuifmeel, wanneer die wind waai, op die vroulike blomme van jong mielies laat neersif. Hierdie blomme het geen nektar of kroonblare nie aangesien hulle bestuiwing deur middel van die wind plaasvind, en nie met behulp van insekte, wat aangelok moet word nie. Die mieliestronk word deur skutblaaie omhul
sodat slegs die “baard” bo-aan die stronk uitsteek sodat die stuifmeel op die stempels kan val.
Die madeliefie- of asterfamilie (Asteraceae) se
bloeiwyses kom as blomhofies voor. Die afgeplatte bloeias vorm die bloeiskyf waarop die
skyfblommetjies in kort spirale gerangskik is. Daar is twee tipes blomme: die steriele lintblomme rondom die blomhoof wie se lintblare wit of helderkleurig is en wat insek-bestuiwers aanlok en die klein vrugbare skyfblommetjies, wat die grootste deel van die
bloeiskyf bedek, omring. Elke skyfblom bevat een eiersel wat na bevrugting in ‘n saad ontwikkel. Hierdie familie bevat baie spesies – vanaf die Namakwalandse madeliefies, perdeblomme, krisante, blaarslaai tot sonneblomme.
Daar is ‘n groot verskeidenheid van vorms, kleure en funksies van bloeiwyses. Die hoofdoel van hierdie verskeidenheid is om bestuiwing te verseker. Die bou van blomme wat deur wind bestuif word verskil natuurlik van dié wat die belangstelling van ‘n verskeidenheid verskillende bestuiwers moet aanlok, en nie slegs die bestuiwers soos bye en vlinders, wat ons goed ken nie, maar ook insekte soos muskiete, kewers, miere en brommers. Buisvormige blomme word gewoonlik deur vlinders en pylstertmotte met lang slurpies of suikerbekkies met hul lang krom bekkies bestuif, terwyl bye baie lief vir die oop blomhofies van die madeliefie-familie is. Baie blomme – insluitende dié wat vir ons witkleurig is, het merke op wat in ultravioletlig sigbaar is. Die mens kan dit nie sien nie, maar insekte en voëls kan dit sien.
Daar is natuurlik ook ‘n klomp opportuniste in die natuur – soos bye wat te groot is om in sommige buisblomme in te kruip om by die nektar uit te kom, wat dan eenvoudig ‘n gat in die kant van die onderkant van die blom kou om by die nektar uit te kom en in die proses nie verby die stuifmeeldrade kruip om stuifmeel op te tel om die naburige blomme te bestuif nie. Daar is ook verskeie roofdiere soos spinnekoppe, roofwantse en parasitiese wespe wat geduldig by blomme sit en wag vir die bestuiwers om op te daag om hulle te bespring, maar uiteindelik is
alles in balans in die natuur soos dit hoort.
Hoesê?
Woorde en Uitdrukkings
Aasdiere is diere wat die karkasse van dooie diere vreet. Aasvreters sluit werweldiere soos hiënas, jakkalse, aasvoëls en kraaie in, maar sluit ook talle ongewerweldes in soos brommers, aaskewers, slakke, krappe en selfs duisendpote.
Alleenloper bye bou nie korwe nie en is nie deel van kolonies nie. Omdat hulle ook nie heuning of was vervaardig nie, en dus niks van heuningvreters hoef te beskerm nie, steek hulle selde en sommige spesies is selfs angelloos. Alleenloperbye is meestal kleiner as heuningbye en bestuif dus ook kleiner blomme as wat die heuningby bestuif, wanneer hulle stuifmeel versamel. Talle alleenloperbye maak hul neste in die grond waar hulle hul eiers lê, maar ander gebruik natuurlike holtes soos dié van grasse en riete of boor gate in ou hout om hul neste daarbinne te maak.
Amfibieë sluit die paddas, salmanders, molge en rubberwurms in. Hier in Suid-Afrika ken ons net paddas en skurwepaddas – die ander tipes amfibieë kom verder noord voor. Amfibieë het meestal landlewende volwassenes en waterlewende larwes wat paddavissies genoem word. Die paddavissies haal met kiewe asem, terwyl die volwassenes met longe en hul velle asemhaal.
Angiosperme – sien blomplante.
Arthropoda – sien geleedpotiges.
Belugting is die proses om lug in te laat.
Bemesting is die proses om voedingstowwe deur kompos, mis of kunsmis in die grond in te werk sodat plante beter kan groei.
Bevrugting vind plaas wanneer die manlike gameet, soos ‘n sperm of ‘n stuifmeelkorrel die vroulike gameet, naamlik die eiersel, bevrug.
‘n Bloei-as is die spesiale stingel waaraan die blomme van ‘n bloeiwyse vasgeheg is.
‘n Bloeikolf is ‘n tipe bloeiwyse waar die manlike en vroulike blommetjies dig teen mekaar op ‘n digte vlesige hoofas in die middel van die bloeiwyse, omring deur ‘n spesiale skutblaar, gerangskik is.
‘n Bloeiskyf is ’n saamgestelde bloeiwyse waar talle klein blommetjies dig teen mekaar op ’n afgeplatte of verdikte bloei-as gerangskik is, sodat dit saam ’n skyf of kop vorm.
‘n Bloeisteel is die stingel wat aan die bloeias van die bloeiwyse gekoppel is en dit aan die res van die plant verbind.
‘n Bloeiwyse is die georganiseerde rangskikking van ’n groep blomme op ’n bloei-as.
‘n Blom is die voortplantingstruktuur wat blomplante se geslagsorgane bevat.
Die blom-as is die sentrale punt waarom al die blomdele vasgeheg is (sien ook Blombodem).
Die blombodem is die boonste verdikte deel van die stingel waarop die blomdele vasgeheg is.
Die blomdek bestaan uit die versameling kroonblare en kelkblare van die blom.
’n Blomhoof (ook genoem ’n kapitulum) is ’n saamgestelde bloeiwyse waar klein blommetjies dig op ’n afgeplatte of verdikte bloei-as gerangskik is, sodat dit saam soos ’n enkele blom lyk.
Die blomkelk bestaan uit al die kelkblare van die blom.
Die blomkroon bestaan uit al die kroonblare van die blom.
Blomplante of angiosperme is ‘n groep plante wat blomme vir geslagtelike voortplanting besit.
Sade vorm in die blomme se vrugbeginsels na bevrugting. Dit is die grootste groep plante met ongeveer 300 000 spesies.
‘n Blomstingel verbind die blom aan ‘n tak of, in die geval van bloeiwyses, aan die bloei-as.
Bosveld is wat ons die gemengde savanne en woude van die Transvaal noem. Dit word gekenmerk aan ruie gras en doringbome.
Brommers is lede van die Diptera (die groep waaraan vlieë, muggies en muskiete hoort). Hulle is gewoonlik groter as vlieë, het dikwels ‘n metaalglans en kan harig wees. Hulle word deur vrot vleis, bloed, oop wonde en mis aangelok.
Chlorofil is die groen pigment wat in die chloroplaste van plante, alge en sekere bakterieë voorkom, en wat ’n sleutelrol in fotosintese speel.
Dubbelslagtig is die term wat gebruik word om ‘n blom te beskryf waarin albei geslagte se voortplantingsorgane voorkom, of dit beskryf ‘n plant wat dubbelslagtige blomme het, of wanneer beide manlike en vroulike enkelslagtige blomme op dieselfde plant gedra word.
Eendekroos is van die kleinste plantjies op Aarde. Hulle behoort aan die genus Wolffia en kom oorspronklik van Asië, maar het danksy die tropiese visbedryf wêreldwyd versprei. Individuele plantjies is maar ongeveer 1 mm groot en dryf soos groen korreltjies op die oppervlakte van varswater. Eendekroos het nie takke, wortels of blare nie en hul blomme is die kleinste blomme bekend en is ongeveer 0,1 tot 0,3 mm in deursneë.
Die eiersel is die vroulike gameet wat in die vroulike voortplantingstelsel van organismes voorkom.
Ekologie is die studie van die verhouding tussen organismes en hulle omgewing wat nielewende aspekte (temperatuur, vogtigheid, atmosferiese gasse, minerale, water, ruimte ens.) en lewende aspekte (roofdiere, prooidiere, voedsel, ander lede van dieselfde spesie, parasiete, patogene ens.) insluit.
Enkelslagtig is as slegs die manlike of vroulike geslagsorgane in ‘n blom voorkom. Die plant soos mielies en pampoene self kan steeds dubbelslagtig wees as dit beide die vroulike en manlike blomme dra. Enkelslagtige plante soos papajas en maroelas is of manlik of vroulik.
Fotosintese is die proses waardeur plante ligenergie gebruik om koolsuurgas en water in suiker te omskep met suurstof as neweproduk.
Fynbos is ’n unieke plantbioom van die Kaapse Floristiese Streek, wat in die Kaapse Plooiberge voorkom. Dit word gekenmerk deur ’n groot verskeidenheid struike en kruidagtige plante wat meestal aangepas is by droë somers en nat winters. Dit is die kleinste maar spesierykste plantblioom in die wêreld met sowat 9 000 spesies.
Gameet is ‘n manlike of vroulike geslagsel – in plante is dit die stuifmeelkorrel en eiersel.
Geleedpotiges se wetenskaplike naam is Arthropoda. Dit is die groep wat die meeste spesies op Aarde besit. Trouens daar is ongeveer soveel insekspesies op Aardfe as die res van die spesies van plante, diere en swamme saam. Geleedpotigs sluit die spinagtiges, skaaldiere, duisendpote, honderdpote en insekte in. Hulle het eksoskelette van kitien en pote met litte.
Geslagsorgane is die organe waarmee organismes voortplant. Daar is hoofsaaklik manlike en vroulike geslagsorgane in plante en diere wat mikrogamete (manlik) en makrogamete (vroulik) vervaardig.
Gogga is die volksnaam vir hoofsaaklik die geleedpotiges. Soms verwys mense na weekdiere en wurms ook as goggas.
Die helmdraad is die dun steeltjie van ‘n meeldraad wat die helmknop vashou.
Die helmknop is die verdikte struktuur bo-aan ‘n meeldraad wat die stuifmeel vervaardig.
‘n Indringer is ‘n organisme wat van elders ingevoer is en wat nou met die plaaslike organismes vir lewensruimte meeding. Dit is gewoonlik ‘n probleem omdat die plaaslike organismes, wat met mekaar in balans is, nie aangepas is om met die indringer af te reken of sy getalle te onderdruk nie. Indringer spesies kan tot die uitsterwing van plaaslike spesies lei.
Inheems verwys na organismes wat natuurlik in ‘n streek voorkom. Dit bedoel nie dat hierdie spesie nie ook in ander streke, lande of selfs kontinente voorkom nie.
Insekte is lede van die geleedpotiges (Arthropoda). Hulle besit eksoskelette en ses pote. Talle lede van die insekte besit vlerke en kan vlieg. Benewens werweldiere, is hulle die enigste ander organismes wat kan vlieg. Insekte is hoofsaaklik landlewend, alhoewel talle spesies waterlewende larwes het. Daar is ‘n geweldige groot verskeidenheid insektespesies op Aarde.
Ongeveer helfte van alle bekende spesies op Aarde is insekte. Daar word vermoed dat maar ‘n klein persentasie van insekte geïdentifiseer is en dat die oorgrote hoeveelheid insekspesies nog nie ontdek is nie.
Kelkblare is die buitenste, meestal groen en blaaragtige dele van ’n blom wat die blomknop beskerm voordat dit oopgaan. Dit vorm gewoonlik die groen kelk onder aan die oop blom.
Klassifikasie in biologie is die identifikasie en sistematiese rangskikking van lewende organismes in groepe volgens hul ooreenkomste en verwantskappe in hiëragiese groepe. Dit is ’n manier om orde te bring in die groot verskeidenheid van lewe.
Kroonblare is die kleurvolle, blaaragtige dele van ’n blom wat saam die blomkroon vorm. Hulle is gewoonlik opvallend gekleur om bestuiwers soos bye, skoenlappers en voëls te lok.
Landdiere verwys na diere wat op land in plaas van die see leef. Dit kan volgens sekere definisies ook varswatervisse insluit, maar gewoonlik verwys dit na landlewende werweldiere en landlewende ongewerweldes soos insekte.
Larwes is die vroeë ontwikkelingstadium van diere wat nog nie die volwasse kenmerke ontwikkel het nie, en selfs heeltemal anders as die volwassene kan lyk. In sekere organismes soos in die geleedpotiges, kan ‘n dier verskeie larwale stadiums hê voordat dit volwasse word.
‘n Ruspe is die larwe van ‘n mot. ‘n Paddavis is die larwe van ‘n padda.
Lintblare is die blomblaaragtige strukture van die lintblomme wat in blomhofies voorkom.
Lintblomme is die gespesialiseerde, onvrugbare blomme wat op die rand van ‘n blomhofie voorkom. Hierdie blomme besit elk ‘n lintblaar wat wit of helder gekleurd is en die rol van ‘n kroonblaar in die blomkroon van ‘n eenvoudige blom vervul, naamlik om insekbestuiwers na die blom te lok.
Maaiers is vlieg- of brommerlarwes.
Meeldrade is die manlike geslagsorgane van ‘n blom en bestaan uit helmdrade en helmknoppe.
Nektar is die suikerwater wat deur blomme vervaardig word om bestuiwers aan te lok. Die stuifmeel sit aan die bestuiwer vas wanneer dit in die blom rondwoel om by die nektar uit te kom. Nadat die bestuiwer die nektar tydelik uitgeput het, beweeg dit na die volgende blom om nog nektar te kry en in die proses dra die bestuiwer die stuifmeel op sy lyf na die stempel van die ander blom oor wat bevrugting veroorsaak.
Omnivore is diere wat enigiets eet.
Opportuniste is organismes wat ‘n verskeidenheid voedseltipes, habitatte of skuilings sal gebruik tot hul voordeel.
Organismes is alle lewende wesens; eensellige organismes, swamme, plante, diere en mense.
Parasiete is organismes (plant, dier, swam of eensellige organismes) wat op ander organismes voed, terwyl dit nog leef. Dit sluit ook organismes in wat van ander organismes se eiers, of hul sekresies, wat vir hulself of hul kleintjies bestem is, leef.
Peste is ‘n leketerm vir enige dier, plant, swam of eensellig organisme wat vir mense of hul belange skadelik is, of bloot irriterend is.
Plante is organismes wat fotosinteer en selwande van sellulose het.
Protandrie is die verskynsel wanneer die stuifmeeldrade van ‘n blom voor die stamper ryp word om selfbestuiwing te verhoed. Dit kom baie algemeen in tweeslagtige blomme voor.
Protoginie is die verskynsel waar die stamper van ‘n blom voor die stuifmeeldrade ryp word om selfbestuiwing te verhoed. Dit is baie skaarser as protandrie.
Raseem is ’n trosbloeiwyse waar die hoofas verleng en die blommetjies op kort steeltjies langs die as geplaas word. Die oudste blomme sit onder en die jongste bo, wat dit ’n ongedetermineerde bloeiwyse maak.
Roofdier is ‘n dier wat op ander diere jag maak, hulle dood en vreet. Dit sluit leeus, visse, paddas, arende, seekatte, perdebye en spinnekoppe in.
Stikstofbindende bakterieë kom in die grond voor waar hulle atmosferiese stikstof in ammonium verander wat plante kan opneem.
Ruspes is mot- of vlinderlarwes. Hulle is nie wurms nie, al lyk hulle so en al dink mense so.
Sade is die bevrugtingsproduk van ‘n plant. Dit volg op die bevrugting van die eiersel in die vrugbeginsel deur die stuifmeelkorrel. Die saad bevat ‘n embrio en voedingstowwe om dit aan die gang te hou tot na ontkieming plaasgevind het.
Skerms in plantkunde is bloeiwyses waar al die blomsteeltjies uit ’n gemeenskaplike punt aan die bokant van die hoofas ontspring en ewe lank is, sodat die blomme op dieselfde vlak eindig – soos die speke en konvekse bokant van ’n sambreel.
‘n Skutblaar is ‘n gewysigde blaar wat onder ’n blom of bloeiwyse voorkom en daarmee geassosieer word. Afhangende van die spesie of familie, het dit sekere funksies: beskerming van die blom of bloeiwyse soos in grasse, maar in sommige gevalle soos in Bougainvilla neem dit die rol van die blomblare oor. Dit staan ook as okselblaar en skutblad bekend.
Skyfblomme kom styf teen mekaar gepak op ‘n blomhoof voor. Hulle is meestal onopsigtelik met klein kroonblare. Die straalblomme rondom vertolk die rol van die kroonblare. Skyfblomme is vrugbaar en vervaardig nektar en stuifmeel wat bestuiwers aanlok.
Die stamper is die vroulike geslagsorgaan van blomplante. Daar kom een of meer in blomme voor. Die stamper bestaan uit die vrugbeginsel met die eiersel of -selle in, ‘n lang styl wat daarvandaan uitsteek en met die stempel vooraan eindig.
Die stempel is op die punt van die styl geleë en vorm die boonste deel van die stamper. Die stempel is die deel van die stamper wat verantwoordelik is vir die ontvangs van die stuifmeelkorrel. Dit is dikwels klewerig of harig om stuifmeelkorrels vas te vang. Dit is hier waar die stuifmeelkorrel ontkiem en die stuifmeelbuis vorm wat binne die styl afgroei tot dit by die eiersel uitkom om dit te bevrug.
Die stingel dra blare, blomme en vrugte en dien as ’n vervoerstelsel vir water, voedingstowwe en fotosinteseprodukte. Dit is een van die drie primêre organe van plante (saam met wortels en blare) en speel ’n sentrale rol in ondersteuning en groei van die plant.
Stoma is die Latynse term vir ‘n mikroskopiese opening in ‘n plant wat vir gaswisseling en die beweging van water in en uit die plant aangewend word.
Stuifmeel is die mikroskopiese korrels wat deur die meeldrade van ’n blom vervaardig word.
Stuifmeel bevat die manlike gamete wat tydens bestuiwing na die eiersel in die vrugbeginsel deur middel van ‘n stuifmeelbuis oorgedra word om bevrugting te bewerkstellig.
Die stuifmeeldraad is die manlike geslagsorgaan in ‘n blom. Die stuifmeeldraad bestaan uit ‘n helmknop of -knoppe en ‘n helmdraad wat dit vashou.
Die styl is die lang hol buis wat tussen die vrugbeginsel en die stempel van die stamper in blomme voorkom. Die stuifmeelbuis groei deur die styl om die eiersel of -selle in die vrugbeginsel te bevrug.
Uitheemse plante is plantspesies wat van ’n ander streek of land afkomstig is en ingevoer is van buite sy natuurlike verspreidingsgebied.
Voortplanting is die biologiese proses waardeur nuwe individue van dieselfde spesie gevorm word, sodat die spesie kan voortbestaan. Dit kan geslagtelik of ongeslagtelik plaasvind.
Die vrugbeginsel is die onderste verdikte deel van ’n blom se stamper wat die eierselle bevat.
Dit is waar bevrugting plaasvind en waar die vrug en sade ontwikkel.
Die Knoffels
Vervolgverhaal: SIAS EN MIAS
deur Mikro
(oorvertel deur François Durand)
Hoofstuk 9: Sias se drome
Dis wonderlik om ‘n geheim in jou om te dra wat pa en niemand van weet nie. Dit gee aan hulle ‘n trots en ‘n belangrikheid wat nie ‘n bietjie is nie. Sias of Mias kan net hul mond oopmaak en die mense sal weet, maar hulle sal nie.
Die twee is gewoond aan geheime. Hoeveel keer het hul pa of ma nie die verkeerde een geslaan nie, net omdat hulle so besluit het. Hoeveel keer het een nie al twee keer lekkers gekry nie, net om te kyk of hulle hul ouers kan flous en omdat ‘n man baie lus vir lekker is. Mias hou van kasterolie en Sias nie. So het Mias al in die verlede twee doppe gedrink, as die kans net daar is, en Sias het dit vrygespring.
Hulle is gewoond om geheime te bewaar en hierdie geheim is vir hulle kinderspeletjies.
Dis die tweede Saterdag pas voor die skole begin en Sias, Mias en Krisjan, en ook Boesman die dikdei , en Napoleon, die steekbaard, is bymekaar. Vir oulaas sal hulle na hul speelplek daar teen die berg en naby die klein watervalletjie gaan.
Die oggend kon nie mooier wees nie. Hoog bo hulle is die kruine van dennebome wat baie oud is. Bo hulle is ook die tortelduiwe, die eekhorings en voëls. Dit kwetter en kwetter en daar raas die watervalletjie ook.
“Koos sê voëls gesels met mekaar. Luister na daardie tortelduif,” sê Sias. Hulle gaan staan. Krisjan steur hom nie baie aan hierdie nonsens van voëls wat praat nie. Die storie van Wolheim se kat glo hy darem.
“Daar is hy,” sê Mias en wys met ‘n dik vingertjie.
“Kyk hoe skud hy sy vere reg. Diertjies is so pragtig. Ek wens die hele wêred was vol diere,” sê Sias want Koos se stories het ‘n groot liefde in sy hart vir alle diere laat ontstaan.
“Kyk” gaan hy voort, “daar draai hy nou sy koppie. Sy maat is seker naby. Koerkoer, koekoer,” boots hy die tortelduifie na.
Die tortelduif ruk sy nek en kop en kyk in die rondte.
“Hy hoor my,” sê Sias en roep weer nes ‘n tortelduif.
Die maatjie van die duif vlieg deur die toppe van die dennebome en kom langs die ander een sit.
“Daar pik hulle aan mekaar,” sê Mias. “Kyk net.”
“Kom ons loop,” sê Krisjan. “Wat is ou tortelduiwe nou?”
“Loop as jy wil. Tortelduiwe is vir my die mooiste voëls op aarde. Koos sê as ‘n kindjie doodgaan word hy een van die klein duifies. Ek gaan vir my duiwe koop, “ meen Sias.
Toe begin Sias en Mias weer die duiwe roep. Die bos weerklink van hulle geroep. Maar later stap hulle weer aan.
By hul skerm is daar geen teken meer van sakke nie. Die skerm is ook roekeloos verniel en daar is vuur gemaak en leë blikkies lê oral rond.
“Dis nie meer lekker hier nie,” meen die tweeling.
Gou is al drie uitgetrek en gaan hulle in die kolk onderkant die watervalletjie swem. As hulle uit die water kom, is die lywe blink en nat. Bo die geraas van die water kan ‘n mens kortkort hoor hoe die lywe in die water stort en plons.
“Dis vreeslik dat ‘n ou skool toe ook moet gaan. As ek groter is, loop ek weg,” sê Sias.
“Waarheen?” vra Krisjan.
“Na een van die eilande waar daar geen mense is nie en net diere,” antwoord hy. “Daar is sulke eilande,” voeg hy by.
“Waar sal jy geld kry?” vra Krisjan.
Sias kyk na hom en ook na die stompie arm wat langs sy lyf hang.
“Daar het ‘n mens nie geld nodig nie. Geld is sommer ‘n vuil ding,” verseker Sias hom.
“’n Mens kan lekkers koop,” herinner Krisjan hom.
“Daar oes nie geld gewees het nie. Pa sê ook so. Pa sê dis waar al die moorde en die sonde vandaan kom,” antwoord Sias.
“Ek weet darem nie,” sê Mias. “Ek sal ‘n mooi motor vir my koop as ek dit het. Ek gaan eendag ‘n mooi motor vir my koop. Ek wil ook nie ‘n dominee wees nie want hy het nooit geld nie.”
“Ek gaan eendag net rondreis, die wêreld deur. Ek gaan vir die Russe en die Amerikaners skryf om my op te skiet maan toe. Dan was ek tog waar geen mens was nie,” sê Sias en sy blik is daar ver.
Skielik hou hy op met praat en dis kompleet of hy luister.
Krisjan rek sy oë en ril. Die maan is vir hom ‘n vreesaanjaende ding. As die tweeling deur hul pa se verkyker na die maan kyk, hol hy sommer weg. Daar moet vreeslike diere op die maan wees en die ding trek deur die lug.
“Ek gaan vir Koos vra om vir my ‘n groot ruimtetuig te maak, ‘n groot ene,” sê Sias dromerig.
“’n Wat se ding?” vra Krisjan en vee die water van sy gesig af.
“Die ding wat deur die lug trek, so ene soos die Russe en die Amerikaners afgeskiet het.
Koos kan enige ding met sy hande maak,” verseker Sias hom.
“En wat wil jy daarmee maak?” wil Krisjan weet.
“Dan ry ek daarmee oor die rivier met die kabel wat ou Wolheim gespan het,” verduidelik Sias.
Mias kyk na hom. Die tweeling ken mekaar en verstaan mekaar, maar daar is tog dae dat Mias sy broer nie mooi begryp nie. Dis dan kompleet of Sias nie sy broer is nie. Hy wat Mias is, wil hier op die aarde bly, ryk word en mooi dinge vir hom koop. Sias wil altyd net na vreemde plekke gaan.
“Dit moet ‘n groot ene wees sodat ek vir Napoleon ook kan inlaat,” droom Sias. “Ek gaan eendag wegloop,” sluit Sias af en duik toe van die klipstapel af dat sy arms die water met ‘n klapgeluid klief. Toe gly sy jong lyf deur die helder water en die voete roer agter die lyf en hy gaan daar na die ver-ver plekke van die kolk.
Mias val in die water, want hy kan nie duik soos Sias nie. Buitendien word hy aardig as hy daar onder die water is.
Na ‘n uur of langer kom die drie met nat lywe uit die water, skud hulle soos honde af en staan in die son om droog te word.
Sias haal sy dikdei uit sy baadjiesak en streel die koppie terwyl hy met hom gesels. Hy gaan duiwe by ou Florie se kind koop en, as Pa ja sê, konyne ook.
Sias kyk na die hoë kranse van Boesmansberg. Hy wil een nag in die veld slaap net om die taal van die diere te leer. Dis mos wat ‘n mens moet doen. Koos het so gesê en Koos weet.
Dan sal hy verstaan wat die tortelduiwe praat en Boesman die dikdei kan met hom gesels en hy sal dan seker nie meer bang wees vir die kat van ou Wolheim nie.
Jan en Lenie Viljoen weet net nie. Toe een van die tweeling die middag na Bettie Kantroos vir die musiekles stap, is dit Sias en nie Mias nie. Wat hulle ook nie weet nie, is dat Sias ‘n groter aanleg, ‘n natuurlike aanleg vir musiek het. Hy het sommer na die eerste les al die begeerte gekry om te speel, goed te speel. Dit kos hom ‘n ghoen en twaalf ellies, maar dis die prys werd.
“Middag Mias,” sê Bettie.
“Middag, juffrou Bettie,” antwoord die seun.
Bettie kyk vreemd na die seun na hy ‘n rukkie van gehoor af gespeel het. Sy het dit versoek om te hoor hoe hy speel.
“Speel dit weer ‘n keer vir my,” versoek sy.
Sias speel Sarie Marais en toe Boereplaas en net om Bettie te wys, ook Die Lied van Jong Suid-Afrika.
“Mias, jy doen dit wonderlik. Hou jy van musiek?” wil sy weet.
“Ja,” sê Sias kortaf.
“Ken jy Psalms en Gesange ook?” vra sy.
Sias knik.
“Speel vir my ‘n Psalm of ‘n Gesang,” versoek sy.
Sias trek los met Prys die Heer en daarna Op Berge en in Dale. Bettie kyk na die vingers van die seun. Hier is iemand met meer as die gewone talent, besluit sy.
“Mias, jy sal gou moeiliker stukke moet leer. Ek gaan vir jou ‘n ander boek kry. Jy moet nou eers die note net leer.”
Sy vat ‘n boek.
“Kan jy hierdie tekens sien? Dis vir die swart klawers. Hierdie teken is vir links van C. So,” en so gaan sy aan om te beduie.
Die namiddag trek Bettie haar netjies aan en stap na die pastorie. Daar raak sy en Lenie Viljoen aan die gesels.
“Mevrou, ek sal Mias help, maar hy sal baie vining vorder en dan moet u ‘n plan maak. ‘n Jaar of so sal ek hom kan help, maar dan sal u hom na ‘n bekwame onderwyseres moet stuur.
Die kind het ‘n wonderlike oor en gevoelige hande.”
Trane kom in Lenie Viljoen se oë. Sy is so bly, so bly. Sias is slimmer as Mias, maar as Mias nou so ‘n talent het, sal hy selfvertroue kry.
“Ag , ek is so bly en so dankbaar dat jy ons help, Bettie.”
“Dis niks nie, Mevrou. Ek het vanmiddag amper bang geword toe ek in die kind se oë kyk.
Dit was kompleet vir my of hy glad nie hier op aarde was nie. Ek ken kinders. Ek werk heeldag met hulle, maar vir ‘n oomblik het ek sommer bang geword. Dit was ‘n eienaardige gevoel wat ek gekry het. Amper of ek in die toekoms kon sien. Ek het vir Mias vergeet en eers later reggekom. Iets het vir my gesê dat hy ‘n buitengewone kind is.”
Lenie luister. Sy glimlag. Dis so goed om sulke dinge van jou eie kind te hoor. Hulle is onhebbelik. Elke dag leef sy in ‘n vrees dat hulle nog gaan verongeluk. Hierdie getuienis is darem goed om na te luister. Dit vergoed vir al haar sorge en bekommerisse. Mias hoef nie meer terug te staan vir Sias nie.
Daardie aand het Lenie ‘n nuwe tederheid oor al haar kinders ondervind. Oor ‘n week moet hulle skool toe. Dan is hulle weer uit die huis, Anna en Mias en Sias.
“So lyk ‘n tuimtetuig,” gesels Sias met Koos Geyer. “Dan het hy ook goed wat amper soos horings uitstaan. Hy móét horings hê. Dan moet hy lig wees en daar moet plek vir my en Napoleon in wees.”
“Ek verstaan,” sê Koos.
“Sal jy hom vir my maak?” vra Sias.
“Sal ek hom vir jou maak? Ek sal vir jou ‘n ruimtetuig maak so groot soos die kruiwa. Wat is jou naam?”
“Sias, Koos.”
“Sias. Ek het geweet dit sal Sias wees maar ek wou net seker maak. Sias is die wilde een, die wilde perd van dominee Viljoen. Die ander een wat hulle sê Mias sal hier op die aarde wil bly, maar nie Sias nie. Ek sal hom vir jou maak.”
“Waarvan, Koos?” vra Sias.
“Die paraffienblik. Daar is baie en baie in Olyn se agterplaas.”
“Wanneer?” wil Sias weet.
“As my werk klaar is en in die aand. Hoee- e, jy wil ook soos die Russe en die Amerikaners wees. En hoe gaan jy hom in die lug kry?”
“O , ek weet hoe, Koos,” antwoord die seun geheimsinnig.
Koos kyk agterdogtig na die seun. Kom Sias iets oor, sal Dominee na hom toe kom.
“Ek sal vir niemand van die drie vreemdelinge sê nie,”sê Sias toe hy sien Koos twyfel nog.
Weer kyk Koos na die seun. Hoeveel weet hierdie mannetjie en wat het hy alles gesien?
“Ek sal hom maak,” sê Koos.
Sias dink al weer aan iets anders. Hy trek sy lyf komieklik inmekaar en trek sy gesig om woes te lyk.
“Vanaand stoei die Wildeman van die Kalahari. Hy sal die Amerikaner net so opvou. As ek eendag groot is, gaan ek ook ‘n Wildeman wees. Jy sal sien, Koos.”
“Ek glo dit,” antwoord Koos.
“My pa sê Mias en ek moet predikant word, maar Mias kan maar. Hy is ‘n goeie mens, maar ek gaan stoei,” besluit Sias.
Na Koos Geyer weg is, staan Sias nog lank ingedagte met baie drome in sy hart. Waarom moet ‘n ou tog skool toe gaan? Dis glad nie lekker nie. ‘n Ou wil berg klim en jag en stoei en…
Dan kyk Sias op na die lug want iewers draai daar wel ‘n ruimtetuig in die lug en hy sou daar wou wees.
“Waarna kyk jy?” vra Krisjan toe hy by Sias kom.
“Ek wil eendag die eerste man van Bitterwater wees wat na die maan toe gaan,” sê Sias grootman.
Krisjan ril en trek sy baadjie stywer om sy lyf. Sias kan hom altyd so laat skrik. Daar is seker vreeslike diere op die maan, diere wat geen mens nog ooit gesien het nie.
“Jy sal ‘n geweer moet saamneem” sê die praktiese Krisjan.
“Ek gaan eendag ‘n beroemde man word,” sê Sias. “Weet jy wat ‘n beroemde man is?”
Krisjan skud net sy kop.
Sias steek sy twee hande in sy broeksakke en trek sy broekie op. Daar staan hy met sy twee fris bene en stoot sy bors uit.
“’n Beroemde man is n man soos die Wildeman van die Kalahari en soos Gerrie Coetzee. Ek gaan ook ‘n Gemaskerde Wonder wees. Kan jy stoei? Nee, ek het vergeet. Jy het mos net een arm. Kom ons gaan soek vir Mias,” sê Sias.
TOEKA SE TYD
Die hartbeeshuis
Daar is iets wat geskiedkundiges weet, maar wat meeste ander mense nie weet nie en dit is dat trekboere, jagters en handelaars reeds lank voor die Groot Trek, in die gebied noord van die Oranjerivier, wat later die Oranje Vrystaat sou word, gaan bly het. Die gebied tussen die Oranjerivier en die Caledonrivier was veral gewild en talle Boere het hulself permanent daar gevestig.
Hierdie mense het meestal in ‘n spesifieke tipe woning gebly wat die hartbeeshuis genoem word. Die hartbeeshuis is beslis nie ‘n kapstylhuis nie, (sien Beiteltjie 1.8), alhoewel daar sekere ooreenkomste tussen die twee tipe wonings is. ‘n Hartbeeshuis word soos ‘n kapsteilhuis ook met latte gebou, maar in plaas daarvan dat die kapbalke reguit gehou word, word die boonste dele van elke paar na mekaar gebuig, terwyl die kapstylhuis spits is en van die voor en agter gesien, driehoekig is. Die kapstylhuis se deur is ook in die kort driehoekige kant, terwyl die hartbeeshuis se deur in die middel van die lang kant is. Die oudste verwysing na ‘n hartbeeshuis dateer uit 1827.
‘n Effense hoërliggende plek is uitgekies om die hartbeeshuis te bou, sodat die reënwater kon
wegvloei van die huis af. Dan was die graspolle uitgeskoffel en die area gelykgemaak waar die hartbeeshuis opgerig sou word.
Die grondplan is dan afgetree en die vier hoeke uitgemerk of “afgeteken”. ‘n Slootjie is dan tussen die vier hoeke gegrawe vir die oprigting van die raamwerk.
Eerste was die vier hoekpale op die hoeke geplant en dan is die res van die pale langs die lang kante ingeplant. Daar was nog twee pale in die middel van die een lang sy geplant waar die deur sal wees. Soms verwys mense na balke, maar pale sal meer korrek wees aangesien lang reguit latte of takke vir die raamwerk van die kapstylhuis en die hartbeeshuis gebruik is.
Na die pale ingeplant is en die grond rondom vasgestamp is, is die pale in pare, weerskante van die lang sye, na mekaar toe gebuig en met rou rieme of toue vasgemaak.
‘n Nokpaal was bo-oor die kruising van die sylatte se binding vasgemaak. Hanebalke was onder die kruising van die sylatte vasgemaak om die dakstruktuur te verstewig,
veral om die gewig van die mense wat die dak dek te dra en te verhoed dat die raamwerk na binne toe buig. Horisontale sypale was dan weerskante van die lang kante vasgemaak. Die raamwerk vir die kort kante van die huis was dan gebou. Die kort kante kon of vertikaal, of konveks na bo geboë wees. Daar was ‘n tuitjie in die dak bo die deur gemaak sodat dit bo die deur uitgestaan het. Die huis se dak en mure was dan met biesies gedek waar daar biesies beskikbaar was, of met gras, as daar nie biesies was nie. Hartbeeshuise het misvloere gehad.
Vir lank was daar gedebatteer waar die woord hartbeeshuis vandaan kom. Een van die eerste mense wat die hartbeeshuis beskryf het was James Backhouse wat verkeerdelik afgelei het dat die vorm van die huis, mense aan ‘n hartebees laat dink het en dat dit die naam daarvoor geïnspireer het. Die verduideliking is egter baie eenvoudiger. Hartbeeshuise was oorspronklik met harde biesies, wat mens in sekere klam streke in die land vind, gedek en dit is die oorsprong van die naam – hardebies het hartbees geword.
Die tipes biesies wat hoofsaaklik in die Wes Kaap vir die eerste hartbeeshuise gebruik was, is: hartbeesriet (Thamnochortus spicigenus), olifantsriet (Chondropetalum tectorum) of rooilatjies (Berzella abrotantoides) vir die mure en vir die dak is sandriet (Thamnochortus erectus), vir die spreiwerk is sonkwasriet (Wildenouwia striata) en vir die nok of kam is steenbokriet (Thamnochortus punctatus) gebruik. Hierdie riete het oorspronklik volop op die
vleiagtige Kaapse Vlakte voorgekom. Ander riete en grasse uit die omgewing is vir die bou van hartbeeshuise gebruik soos die Trekboere hulself verder noordwaarts gevestig het.
Waarteenoor die kapstylhuis regoor Europa vir duisende jare gebou is, is die hartbeeshuis eg Suid-Afrikaans en was deur mense reeds vanaf die 17de eeu in die Wes-Kaap gebou waar dit as tydelike of permanente wonings gebruik is. Hierdie boustyl is deur die eerste pioniers, en later die Voortrekkers, na die binneland versprei.
Die hartbeeshuis kon een, twee, drie of baie kamers gehad het. In die geval waar hartbeeshuise as tydelike of nood-behuising gebou is, het dit dikwels net een kamer gehad, maar meer dikwels was daar ‘n woonvertrek wat van die slaapvertrek met ‘n afskorting – soos ‘n seil, kombers of matjieswerk afgeskort is. Soos wat die gesin gegroei het, is nog vertrekke aangebring en uiteindelik kon ‘n hartbeeshuis soos die een hierbo, 12 m of langer gewees het.
Daar is selfs gevalle waar hartbeeshuise in L of U vorms gebou is, soos wat mense hele vleuels aangebring het. Eers luike en later vensters is aangebring soos mense dit benodig het.
In sommige gevalle het mense in die hartbeeshuis self gekook en dan was daar, soos in die Noorse langhuise, ‘n opening in die dak vir die rook om te ontsnap. ‘n Kookskerm, buite die huis was meer algemeen gebruik wat die gevaar van brand en rookinaseming verminder het.
Ongelukkig raak mense redelik verward en gebruik dikwels die term hartbeeshuis losweg om Voortrekkerhuise soos Pioniershuis te beskryf. Dit is belangrik om te onthou dat hartbeeshuise se mure van latte en biesies, of gras gebou was en nie met klip en klei nie. Mense het egter soms, veral die binneste oppervlaktes van die mure van hartbeeshuise, met klei bedek om dit digter en sterker te maak. Die hartbeeshuis se raamwerk bestaan dan ook uit pale of latte wat na mekaar toe gebuig is om die geboë voorkoms te gee, eerder as wat daar eers ‘n klip- en kleimuur gebou is, waarna die dakpale bo-op die mure staan gemaak en gedek is – soos wat mens in talle ou Voortrekkerhuise, soos Pioniershuis, kan sien. Aangesien eers die mure en dan die dak van sekere hartbeeshuise, apart van mekaar gedek is, wat veroorsaak dat die dak se dekgras verby die mure s’n steek, soos mens hierbo in Erich Mayer se tekeninge kan sien, verbloem dit die feit dat die onderliggende raamwerk een struktuur is.
Bronne:
Backhouse, J. (1844). A narrative of a visit to Mauritius and Souh Africa. London: Hamilton, Adams & Co.
Walton, J. (1961). Homes of the Trekboers – the vernacular architecture of South Africa. Lantern 11 (1): 8-21.
Wessels, C.L. (1988). Die Kultuurhistoriese belang van die “Hardebieshuise” van Hopefield. Restorica, 19: 7-14.
KNIP EN PLAK
UIT DIE TUIN
Goggas in die tuin
Jy sal jouself dalk die vraag vra – “hoekom op aarde sal ek goggas in my tuin wil hê?” of dalk is jy een van daardie mense wat sê: “ek haat goggas, ek wil juis van hulle ontslae raak!” Nou hier is die ding – sonder goggas sal ons nie kan bestaan nie – nie plante, die tuin of ons nie.
Elke organisme, selfs die mens, bestaan
slegs omdat dit ‘n rol in die ekologie vervul.
Dit beteken ook dat die verdwyning van ‘n
spesie ‘n geweldige impak op die res van die
ekologie het. As insekte verdwyn dan sal
lewe op land bykans onherkenbaar verander
en dit sal glad nie meer lekker wees om hier te bly nie. Ongeveer helfte van alle soogdierspesies is heeltemal of gedeeltelik van insekte as kos afhanklik. Bykans alle amfibieë, meeste akkedisse en duisende spesies voëls en soogdiere vreet insekte.
Met ander woorde, as insekte verdwyn, verdwyn meeste vlêrmuisspesies (ongeveer 27% van alle soogdierspesies is vlêrmuise), meeste skeerbekmuise, krimpvarkies, molle en hul verwante (hierdie groep maak ongeveer 10% van alle soogdierspesies uit), erdvarke, ietermagôe, meerkatte, muishonde, miervreters, nagapies, lemurs, buideldiere, goue molle en die lys gaan net aan en aan. Ongeveer helfte van alle soogdierspesies eet insekte. Amfibieë eet deur die bank insekte – van paddavissies wat waterlewende inseklarwes eet tot volwasse paddas, salmanders en molge wat grootliks van insekte as kos afhanklik is.
Talle voëls eet insekte. Selfs saadvreters soos die sangvoëls (Passeriformes), wat die grootste
groep voëls uitmaak, vang insekte tydens die broeityd om vir hul kleintjies te voer. Akkedisse,
varswatervisse en spinnekoppe is ook grootliks van insekte as kosbron afhanklik.
As insekte verdwyn sal meeste landdiere verdwyn want die roofdiere wat weer van die kleiner insekvretende diere as kosbron afhanklik is, sal dan ook uitsterf as hulle kos verdwyn.
Maar dit is net ‘n klein deel van die storie. Insekte het veel meer nut in die ekologie as om slegs ‘n bron van
voedsel te wees. As mens na die Planteryk kyk sal dinge net so sleg gaan as insekte verdwyn. Tagtig persent van alle plantspesies is blomplante wat hoofsaaklik deur insekte bestuif word. Hierdie plante sal uitsterf sodra daar nie meer insekte is om hulle te bestuif nie. Kan jy jou ‘n wêreld indink wat nie meer tropiese woude, bosveld of fynbos het nie? En as daardie plante verdwyn sal net nog meer diere uitsterf.
Dan het ek nog nie eens gepraat oor die grondekologie en waterekologie waarin insekte as aasdiere, roofdiere, omnivore en plantvreters
en kosbron vir ander diere ‘n geweldige belangrike rol speel nie. Baie insekte het gespesialiseerde aanpassings wat hulle die enigste organismes maak wat in staat is om sekere take in die ekologie te verrig.
Ek gaan hier net een aspek van grondekologie noem waarby insekte ‘n onontbeerlike rol speel – insekte soos die piepklein springsterte, miere, termiete, krieke en kewers dolwe die boonste 15 cm van die grond om. Dit is allerbelangrik vir die belugting en bemesting van die grond en vir die indringing van reënwater.
Saam met erdwurms sorg hierdie insekte dat lug in die boonste laag van die grond – die risosfeer – indring waar swamme en stikstofbindende bakterieë voorkom en wat van lug afhanklik is om te leef. Hierdie organismes verskaf weer voedingstowwe aan plante waarsonder plante beswaarlik sal kan leef.
As daar nie meer insekte is nie, sal grond binne
weke kompakteer en die bestaande lugafhanklike lewensvorme in die grond uitsterf.
Water sal ook nie soos gewoonlik die grond kan
binnedring nie en op die oppervlak wegvloei wat die grond nog verder sal laat verhard en uitdroog en plante sal begin vrek. Die grond sal
voor jou oë in ‘n woestyn verander.
Dikwels vra mense my: “hoekom bestaan kakkerlakke of brommers of muskiete? Hulle irriteer my so ek gryp sommer ‘n blikkie Boom en spuit alles!” Een van die hooffunksies in die ekologie van insekte soos kakkerlakke, brommers, vlieë, talle kewers (en hul larwes), kleremotte ensovoorts, is om dooie plant- en diermateriaal en mis af te breek.
Dis ‘n ondankbare werk wat meeste mense voor
gril, maar sonder hierdie nuttige insekte, wat gelukkig vir ons geen skaamte (of smaak) het nie, sou die wêreld veel grilliger gewees het – vol mis, vrot karkasse en stadig verottende plantmateriaal. Insekte soos brommers land op
dooie vleis so gou soos nou, of dit nou jou rou
biefstuk by die braai is, en of dit ‘n dier wat pas
doodgegaan het, en lê hul eiers in ‘n oogwink.
Die vleisvlieg is so fluks dat sy haar maaiers soos
‘n bomwerper oor die vleis, sommer so in die
vlieg, uitspuit. Die maaiers begin dadelik in die
vleis intonnel en so vinnig verorber as wat hulle
kan. Uiteindelik verander die karkas of bol mis in
maaiers en van daar na volwasse brommers wat
die wêreld vol vlieg. So versprei die voedingstowwe oral heen waar hulle dan as maaiers of volwassenes weer as kosbron talle ander organismes onderhou.
Inseklarwes speel ‘n baie belangrike rol in die ekologie, soms meer as die volwassenes. Die volwassenes van baie insekspesies soos die eendagsvlieg en kleremot voed glad nie of drink net nektar soos in die geval van die langbeen-muggie. Die larwes doen meeste van die werk en poog om al daardie dooie materiaal – of dit nou jou woltrui of Persiese mat is (in die geval van die kleremot), of watter organiese afval ookal, in insekvleis te verander. Die langbeenmuggielarwes bly in modder of water en vreet die verottende plantmateriaal daar.
En onthou – die kakkerlakke en miere en vlieë is net daar om jou te help om skoon te maak waar jy nie kon bykom nie.
Meeste mense verstaan hoekom bye bestaan, maar sukkel om te aanvaar dat peste soos kakkerlakke, miere, brommers en muskiete nie spesifiek daar is om die mens te verpes nie. As jy die mens verwyder sal al daardie organismes voortbestaan asof die mens nog nooit bestaan het nie. Die natuur kan sonder die mens voortbestaan en floreer, maar die mens kan egter nie sonder die natuur leef nie. Die beste wat mens kan doen is om eerstens jou impak op die natuur so klein as moontlik te hou en dan om als te doen wat jy kan om die natuur en natuurlike prosesse ongehinderd te laat voortgaan. Die beste raad is vir die mens om te poog om so na aan die natuur as moontlik te leef.
So kom ons gaan na jou tuin ek kyk wat daar aangaan. As jy ‘n netjies gesnyde grasperk het, pragtige rose en petunias en watter uitheemse
plante ookal, ‘n swembad en plaveisel om die huis en die ergste van als: ‘n goggablitser (bug zapper) buite die huis het, dan het jy waarskynlik net bietjie probleme met miere onder die plaveisel, want daar gaan amper niks natuurlik in jou steriele tuin meer aan nie.
As jy egter in ‘n tent in die middel van die veld woon, dan is daar ‘n getjir en gekriek en gekarring van insekte oral om jou, en jy sal maar kan let – hulle is meestal weinig gepla met jou en jy kan met hartelus na die goggas kyk wat in die oggendson verbyflikker, twee miskruiers wat oor ‘n misbal veg, naaldekokers wat soos ‘n blits op hul prooi toeslaan, na tonele waar daar tientalle vlinders van verskeie spesies met een oogopslag gesien kan word, die klank van sonbesies galm om jou en vanaand kompeteer die krieke en paddas weer met mekaar, terwyl die vlermuise oral om jou rondfladder.
Weet nou dit – alles wat ek hierbo beskryf het was eens op ‘n tyd ook so in die plek waar jy nou woon en as dit nie meer so is nie, is daar mos duidelik iets fout. Jy het nou een van drie keuses:
a) draai om en gaan weer in jou huis in om verder voor jou skerm te sit om van jou verantwoordelikhede te onstnap terwyl jy jouself verbeel dat dit nie jou skuld is dat alles na sy peetjie toe gaan nie;
b) kyk krities na alles om jou en vra jouself of jy sonder dit (die swembad, blomtuine, grasperk, uitheemse plante, plaveisel, kunsmis, insekgif) kan leef en of jy sonder die natuur kan leef. Dit is dan wat jy ook moet besef dat jy die mag het om die regte keuse te maak en dat niks jou dwing om met die ou gewoontes voort te gaan nie;
c) gaan werk saam met jou gesin in julle kostuin, want dit is die beste ding wat jy na ‘n dag se harde werk op kantoor en na skoolwerk kan doen. Dit is heerlik om saam met jou familie in die buitelug in die koel tyd van die dag fisiese oefening te kry terwyl jy iets nuttigs doen. En die beste is as julle vanaand vir aandete van die kos, wat julle self sonder gifstowwe gekweek het, kan eet. Hierdie stuk het ek vir Persoon (b) en (c) geskryf en ek kan regtig nie omgee wat Persoon (a) verder doen nie.
Die diere in jou tuin is jou beste helpers in die herstel en volhoubare benutting van die natuur en onder hierdie diere is die insekte sekerlik die belangrikste skakel tussen jou en die natuur.
Elke organisme bestaan slegs omdat dit ‘n rol in die ekologie speel en in die geval van diere, eet elke dier en word om die beurt geëet. Die reuse diversiteit van insekte is ‘n aanduiding van hoeveel ekologiese nisse hulle vul en dus hoe belangrik hulle in die ekologie is.
“Maar wat van peste?” vra mense my, “ons moet iets aan die ruspes, plantluise en roosbesies doen wat ons groente en vrugte opvreet! Gee
raad!”
Ja ek het raad: moet eerstens nie gif spuit nie, plant inheemse plante en skep ‘n verskeidenheid habitatte in jou tuin en al die natuurlike roofdiere van daardie sogenaamde pesspesies sal na jou tuin terugkeer en jou peste
in bedwang hou.
Natuurlik sal die roofinsekte verdwyn as hulle kos verdwyn en dus moet hulle dit net in bedwang hou en nie uitwis nie. As daar nie plantluise is nie sal jou liewenheerbesies net so verdwyn as wat leeus sal verdwyn as jy al die bokke en zebras uit die veld verwyder.
Jy moet poog om die ekologie in jou tuin te laat herstel. Snaaks genoeg is daar geen peste in die natuur nie – net in jou groentetuin en net omdat dit ‘n probleem geword het omdat die res van die ekologie in jou tuin opgedons is. Die ruspes wat jou lemoenboom vreet word skoenlappers wat dieselfde lemoenboom bestuif. Jy kan daardie paar blare aan hulle afstaan as jy lemoene wil hê. Buitendien, roofdiere soos perdebye en voëls en akkedisse staan reg om jou met jou ruspes te help – as jy hulle toelaat.
Jy moet eerstens besef dat alles in die natuur in ‘n fyn balans is en dat dit nie net vir die mens geskep is nie. Die mens is net ‘n deel van die ekologie, nes enige ander spesie. Ons het geen reg om dit te verander om ons te pas en alles anders uit te wis nie.
Maar hopelik dink jy anders en jy kan iets daadwerklik doen selfs al bly jy in die stad in ‘n woonbuurt deur om habitatte in jou tuin vir ‘n verskeidenheid diere te skep deur om die volgende te doen:
Verwyder uitheemse plante (insluitende sierplante) en veral indringers soos katteklou,
yellowbells en lantana.
Laat inheemse gras toe om in ‘n deel van jou erf wild te groei en trek indringers soos kakiebos en knapse kêrels, wat in die begin tussen dit gaan opkom, uit. Kort voor lank sal jy die vlinders en spinnekoppe en naaldekokers daar sien boer.
‘n Dammetjie sal baie diere lok – van voëls, tot paddas, tot insekte. Natuurlik sal daar muskiete uitbroei, maar die waterskerpioene, vlêrmuise en skurwepaddas sal jou daarvoor bedank.
‘n Rotstuin verskaf blyplek vir akkedisse, dwergskerpioene en ander diere. Enigiets wat die omgewing sal verryk soos sand waar voëls en ander diere kan sandbad, en mynerbye en mierleeus neste kan bou, sal tot die biodiversiteit in jou tuin bydra.
Moenie dooie boomstompe verwyder nie – jy sal verbaas wees hoeveel duisende insekte – insluitende alleenloper
bye – in dooie hout leef. Selfs die swamme wat op die verrottende hout groei (trouens dit verteer) dien as ‘n kosbron vir talle organismes.
Moenie diertjies soos skinke, geitjies, perdebye en muurspinnekoppe (“flatties”) wat reeds in en om jou huis blyplek gevind het, verwilder of hul neste afbreek nie – hulle is juis die diere wat hul bes doen om te keer dat kakkerlakke en miere jou huis oorneem. Perdebye is soos wilde leeus en luiperds van die insekwêreld en is woeste roofdiere. Hulle is jou beste raad teen ruspes en hulle is nie aggressief teenoor mense as jy hulle uitlos nie.
Daar is ‘n verskeidenheid reptiele, amfibieërs en voëls wat in stadstuine voorkom – mits die regte lewensmiddele daar is. Die dwerggeitjie, tropiese geitjie, spikkel rots-gladdeakkedis en skurwepaddas en ‘n verskeidenheid voëls soos janfrederikke, lysters, hoep-hoepe, houtkappers, kakelaars en nog baie meer sal na jou tuin (en huis) gelok word as hulle daar kos
kan kry.
As ‘n reël dui die hoeveelheid en verskeidenheid roofdiere aan hoe gesond ‘n ekostelsel is – hoe meer, hoe beter. Net soos wat verskillende plante deur verskillende bestuiwers bestuif word, net so voed verskillende roofdiere op verskillende organismes en as daardie organismes nie daar voorkom nie, sal die roofdier ook nie daar kan oorleef nie. En die teenoorgestelde is ook waar – as jy die roofdiere uitwis dan het jy skielik peste.
Plant inheemse bome, struike en blomme. Inheemse diere sal hierdie plante herken en dit as kosbron, boumateriaal en nesplek benut. Inheemse plante is van nature meer bestand teen insekte as uitheemse plante wat jou van die versoeking sal weerhou om dit met gif te spuit. Mense spuit byvoorbeeld nie gif op maroelas nie maar wel op perskes.
Inheemse plante is ook aangepas by die natuurlike reënval en temperatuur en het dus nie soveel sorg en water as uitheemse plante
nodig nie.
Inheemse plante lok ook ‘n verskeidenheid van
insekte waaronder bestuiwers en in sekere gevalle spesifieke bestuiwers wat andersins
van tuine waar uitheemse plante heers, uitgesluit is. Voëls verkies om hulle neste in inheemse bome te maak en die vrugte te eet.
Insekte natuurlik ook en daardie insekte dien
weer as kos vir ander diere.
Dit is ook belangrik om ‘n verskeidenheid van blomplante te plant sodat die bestuiwers regdeur die jaar kos het. Dit help niks as daar slegs kos in die lente is, en dan vir die res van
die jaar is daar niks vir die bestuiwers om op te voed nie. Byvoorbeeld: aalwyne blom in die winter en dit is soos ‘n reddingsboei vir bestuiwers in die winter. Kareebome blom weer tussen Junie en September. Dit is ook belangrik om te weet dat daar talle bestuiwers is en nie net heuningbye en vlinders nie. Suikerbekkies, pylstertmotte, byvlieë en alleenloperbye is in sommige gevalle meer effektiewe bestuiwers en meer volop as heuningbye. Hierdie diere moet ook blyplek in jou tuin kry.
Een van die ergste goed wat mens kan doen is om ‘n goggablitser (“bug zapper”) te installeer – daardie ding wat so pers gloei in die nag wat mense by hulle lapa of huis aanbring. Insekte gebruik lig om te navigeer – selfs nie naglewende insekte doen dit. Iets wat min mense weet is dat daar meer insekte snags swerm as bedags.
Dit is ‘n spesiale gedragsaanpassing, sodat hulle predasie deur voëls kan vermy. Natuurlik is daar vlêrmuise snags wat hierdie insekte vreet, maar daar is ‘n ekwilibrium tussen die hoeveelheid vlêrmuise en die hoeveelheid insekte.
Snags sal insekte die helderste lig in die hemelruim, die maan of ‘n ster, as navigasiebaken gebruik om in ‘n reguit lyn te kan vlieg. Hulle hou die ligbron met een van hulle ocelli van hul saamgestelde oë dop en so hou hulle koers. Natuurlik is ‘n hemelliggaam so ver weg dat die insek dit nooit sal bereik nie. Onthou die doel is nie om na die lig te vlieg nie maar net om die vlugbaan op ‘n sekere hoek ten
opsigte van die lig te hou. Dit is hoekom insekte nie direk na ‘n kers of lig vlieg nie, maar rondom dit begin sirkel tot hulle daarin vasvlieg.
Ongelukkig is dit vir insekte asof die son opkom as daardie goggablitser aangeskakel word, omdat dit ‘n reuse hoeveelheid ultravioletlig uitstraal wat alle ander natuurlike ligbronne uitdoof. Dit is so erg dat selfs die daglewende insekte soos naaldekokers en perdebye, vlinders en bye wakker word en daarin vasvlieg en vrek. Kyk maar na die hope karkasse onder die goggablitser die volgende dag en soek die muskiete onder hulle, want dit is die eintlike rede hoekom mense goggablitsers gebruik – sodat hulle van daardie lastige muskiete ontslae kan raak. Maar ongelukkig vir die mense en al die onskuldige insekte en gelukkig vir die muskiete, kom hulle juis uit snags om te jag. Muskiete, nes bedluise en bosluise, gebruik nie ligte om te navigeer nie, maar volg die koolsuurgas wat jy uitasem en jou liggaamshitte om jou op te spoor.
As jy al hierdie dinge in jou tuin en huis doen wat ek hier voorstel, sal jy sien hoe die naaldekokers, geitjies, wespe, vlinders, voëls, skurwepaddas, swamme en nog baie meer na jou tuin terugkom. Kortom: hoe meer jou tuin soos die veld lyk, hoe meer het die ekologie in jou erf herstel.
WAT MAAK JY DAAR?
‘n Goggahotel
Nou kom ons by die deel uit waarvoor jy nou eintlik gewag het – alles voorafgaande was net die inleiding. Die rede hoekom jy ‘n goggahotel wil bou is omdat dit ‘n vinnige manier is om veral die alleenloper bye te akkommodeer
deur om vir hulle huisvesting te gee, terwyl jy aan jou tuin werk om dit in ‘n natuurtuin te omskep. Dit is egter ook ‘n wonderlike tuis-eksperiment om te doen en mens kan baie daaruit van insekgedrag leer.
Jy het ‘n goggahotel nodig indien jy nie dooie bome en stompe in jou tuin het waarin die alleenloper bye hulle tonneltjies kan maak nie. As jy wel genoeg nesgoed vir hulle het, sal hulle dalk hulle neuse vir jou goggahotel optrek.
Daar is ongeveer ‘n duisend byspesies in Suid-Afrika waarvan maar slegs ‘n handjievol heuning
maak. Daar is natuurlik die heuningby Apis mellifera en dan sowat 10 spesies sosiale sweetbye – die sogenaamde mopanie- of mokka- bytjies (sommige mense ken hulle as mopanievliegies) wat ook neste met heuning maak. Die res van die bye is alleenloperbye wat
interessant genoeg blomme nog meer effektief bestuif as wat heuningbye dit doen.
Sommige alleenloperbye maak hul neste in ‘n groep maar elke wyfie bou haar eie nes waarin sy haar eiers lê en hulle word dus nie as eusosiale diere beskou nie. Die meerderheid alleenloperbye leef op hul eie. ‘n Verskeidenheid van nesboutegnieke kom in die alleenloperbye voor en dit is hier waar jy hulle kan help,
of ten minstens nie te hinder nie of per ongeluk doodmaak soos om ‘n ou stomp vol neste in die vuur te gooi nie. Sommige alleenloperbye maak hul neste in reeds bestaande holtes soos in riete, dik grasstingels of verlate gate wat in hout of takkies deur ander insekte gemaak is. Dikwels sal hulle opportunisties hulle nes in enigiets met ‘n holte met ‘n gaatjie van die regte grootte bou, soos wat die blaarsnyerby in die foto gedoen het. Ander soos die houtkapperbye (Anthophoridae) kou tonnels in hout in waar hulle hul eiers lê. Blaarsnyerbye (Megachilidae)
aan die ander kant maak neste van stukkies plantmateriaal, dikwels stukkies blaar, waarmee hulle hulle tonnels uitvoer. Messelbye (Sphecidae) maak neste uit modder of hars, terwyl mynerbye (Crabronidae) tonnels in die grond maak. Sweetbye (waaraan die mopaniebye hoort) (Halictidae), maak meestal hul neste in gate in die grond.
Die alleenloperby se nes bestaan uit ‘n reeks kamertjies wat elkeen van die ander geskei is. Elke kamertjie word deur die wyfieby met stuifmeel en nektar voorsien voor sy ‘n eier daarbinne lê. Sy verseel dit en begin dan met die volgende kamertjie. Wanneer die jong maaieragtige larwes uitbroei, voed hulle op hul voorraad nektar en stuifmeel. Wanneer hulle volgroei is, vorm hulle papies wat dan gewoonlik in die lente as jong bye ontpop en met hul lewenssiklus voortgaan. Een van die interessante verskynsels van hierdie nesmaakmetode is dat die laaste kamertjie op die buitenste punt van die nes waarin die jongste eier gelê is, eerste ontpop, en dan die een agter hom en so aan, totdat die oudste eier wat eerste gelê was, laaste ontpop anders sal daar mos chaos wees.
Deesdae kry mens insekhotelle op talle plekke soos by tuinwinkels en vlooimarkte te koop, soos die gele hierbo. Ongelukkig is die meerderheid hiervan niks meer as tuinornamente nie want die ontwerp is ondeurdag en kan dit meer skade as goed doen.
Jy wil graag die goggas, wat in jou goggahotel intrek, veilig huisves en nie toelaat dat dit in ‘n goggarestaurant omskep word nie. Die gaatjies moet dus van die regte grootte wees, sodat ‘n roofdier of parasitiese insek nie maklik by die eiers of jong bytjies kan uitkom nie.
Die plasing van jou goggahotel is daarom ook belangrik. Hou maar die gesegde: my vyand se vyand is my vriend, in gedagte. As die goggahotel op ‘n afgleë plek, ver van die res van die tuin geplaas word, sal ‘n roofdier daar kan feesvier sonder dat enigiets hom verwilder. Roofdiertjies sal op hul passoppens moet wees as hulle ‘n goggahotel nader wat in die oopte in ‘n tuin geplaas is. Die oomblik wat hulle op die goggahotel begin rondkarring sal ‘n groter roofdier – die naaste geitjie of voël op hul toesak.
Alleenloperbye hou van die son en hitte en dus bou hulle dikwels hulle neste aan die sonkant van ‘n boom, ‘n klip of die huis. Plaas dus jou goggahotel ook teen ‘n muur of op ‘n stoep waar daar son is.
Die materiaal waarvan die goggahotel gebou word is baie belangrik.
Dennehout is goedkoop en maklik om mee te werk maar die grein is grof en dit maak splinters. Insekte hou nie daarvan om saam met die grein hul neste te maak nie. Let maar in die natuur op: die gaatjies wat alleenloperbye maak is reghoekig teen die grein gemaak.
Splinters, wat deur tyd en verwering loskom, kan die insekte se vlerkies verskeur as hulle saam met die grein in en uit die tonneltjies moet beweeg.
Hardehout met ‘n fyner grein is beter as dennehout en verseker dat die wande van die gaatjies gladder en digter is en meer weerstandbiedend teen verwering is as wat die dennehoutgaatjies is.
Alleenloperbye kom in verskeie groottes – hulle het dus gate van verskillende groottes nodig. Jy sal dus ‘n groter verskeidenheid van bye na jou goggahotel aanlok as jy gaatjies van verskillende groottes maak.
In die bygaande fotos kan mens sien dat drie van die vyf gaatjies in die ronde blokke na drie maande bewoon word en slegs ses van die 47 bamboesies. Na ‘n jaar is dit ‘n gewemel en intrekkery en gemessel vir ‘n vale soos verskeie spesies alleenloperbye intrek geneem het.
Die dennebolle agter die draad is sinnelose nonsens. Na ‘n jaar het nog niks hier ingetrek nie. Dit laat mens dink – het jy ooit goggas in dennebolle gekry toe jy dit versamel het? Daar word vertel dat liewenheerbesies hier sal oorwinter, maar al inligting wat mens uit so ‘n stelling kry is dat die verteller niks van liewenheerbesies weet nie. Liewenheerbesies oorwinter in groepe. Wanneer dit kouer word vlieg liewenheerbesies na die hoogste punt in hulle omgewing waar hulle in ‘n hoop teen aan die sonkant van ‘n klip sit. Daar is ‘n baie mooi voorbeeld daarvan in
Erik Holm se boek: Inseklopedie van Suider-Afrika. Dit lyk niks soos ‘n dennebol agter draad nie.
Die goggahotel in die Nasionale Botaniese Tuin in Pretoria daarenteen is ‘n pragtige voorbeeld van hoe dit behoort te werk. Dit is wel onderdak en nie in die direkte son nie maar dit kyk noord en is reg langs bome, struike, blomme en gras.
Op die volgende foto het ek net ‘n deel van die hotel in die foto groter gemaak en al die gaatjies met ‘n rooi sirkel aangedui waarin daar tans nessies is (met wit sy afgeseel), of die gaatjie was tot onlangs bewoon (dié met wollerige oorblyfsels binne die opening), of waar ‘n by besig is om die gaatjie voor te berei om daarbinne haar nes te maak (houtkorrels of ‘n by sigbaar by die opening).
Duidelik werk hierdie hotel uitstekend vir alleenloperbye en moet dit inderdaad ‘n byhotel genoem word en nie ‘n insekhotel of ‘n goggahotel nie want dit is onwaarskynlik dat enige ander gogga hier plek sal kry of tuis sal voel. Dit is alles in egter in die haak want jy hoef nie al die goggas in jou tuin in dieselde plek te akkommodeer nie. Hulle behoeftes verskil in elk geval te veel. Die belangrikste en beste ding wat jy kan doen is om soveel moontlike mini-habitatte vir die goggas in die tuin te skep waar hulle nie net kan oorwinter nie, maar kan oorleef.
Die rooi sirkels wys watter gaatjies gebruik word of gebruik was. Die wit geseëlde openinge is die nessies waarin larwes leef en dié wat oop is, maar waarin mens sydrade kan sien is wat bewoon was. Dié met skaafsels is wat na die behoeftes van die inwoner ingeruim en vergroot word. Mens kan ‘n bytjie in die gaatjie links onder in die foto hieronder sien werskaf. Die enigste kritiek wat ek op hierdie byhotel het is dat dit van dennehout gemaak is. Hardehout sal langer hou en gladder tonnels hê.
Die goggahotel is slegs ‘n tydelike poging om goggas, veral alleenloperbye, te huisves totdat jy ou verottende boomstompe het wat hulle kan benut.
Ons het dus ‘n goggahotel gebou, wat vanuit ‘n insek se behoeftes gesien, die belangrikste kenmerke van ‘n ou boom naboots.
Ons het die goggahotel van dennehout gebou, omdat ek baie houtafvalstukkies het wat van ander projekte oorgebly het wat ek op hierdie manier kan herwin.
Ons het meranti vir die gaatjies gekies omdat dit ‘n hardehout is wat algemeen beskikbaar is. ‘n Hardehout het ‘n digter grein as sagtehout en die gaatjies wat mens daarin boor het gladde kante. Ons het gaatjies van verskillende groottes (2 mm, 2.5 mm, 3 mm en 3.5 mm) in die hout geboor. Mens kan seker ook groter gaatjies in die hout boor as jy wil.
Bamboes werk goed mits mens ‘n verskeidenheid van groottes gebruik, sodat bye en ander organismes die gaatjie kan uitsoek wat hulle pas. Sekere insekte verkies om hul neste in vertikale stingels en grashalms te bou. Mens kan dus eksperimenteer om te sien of vertikale stukkies dun bamboes in of om jou goggahotel deur sekere insekte as nesplekke verkies word.
Die onderste hokkie van ons goggahotel het witstinkhout bas in. Witstinkhout is ‘n inheemse boom wat volop voorkom en talle insekte huisves. Hopelik sal die reuk van witstinkhout eerder goggas aanlok as wat dit waarskynlik die geval is met die terpenoïede wat in die hars in die dennekeëls is of die feit dat die dele van die keël te ver uitmekaar staan om behoorlik beskerming aan die goggas te verleen. Die bas is agter draadmaas om die goggas wat daarin bly van roofdiere soos voëls en akkedisse te beskerm. Moet asseblief nie bas van lewendige bome afstroop om dit in ‘n goggahotel te gebruik nie. Ek het die bas van droë takke, wat ek ‘n paar maande vroeêr moes afsaag, gekry. Ek is seker dat bas van ander inheemse bome soos soetdoring en karee ook sal werk.
Heel bo het ons kleipotjies onderstebo opgehang. Messelaarbytjies hou daarvan om hul neste op bakstene, klip of gebakte klei te bou. Sommige goggahotel-bouers gebruik kleiteëls met gaatjies in wat spesiaal vir die goggahotelle gebak word. Ander mense gebruik stukke gebreekte dakteëls in groter goggahotelle. Ons hoop dat spinnekoppe die holtes van die potjies sal ontdek en daar intrek
en die inwoners wat onder hulle woon tot ‘n mate teen nuuskierige roofinsekte. wat by die goggahotel kom karring, sal beskerm.
Ons het geen vernis, verf of stopverf op die goggahotel gebruik nie omdat dit net nog meer chemikalieë is wat mens sodoende in die natuur vrystel en daarbenewens dink ek dat die reuk van die chemikalieë eerder die goggas sal afstoot as verwelkom. Al vergaan die goggahotel mettertyd is dit mos net deel van die afbraak wat normaal in die natuur voorkom
en ek sal wat ek kan herwin, weer gebruik vir ‘n nuwe een.
Ons bestaan op die planeet is direk gekoppel aan die voortbestaan van ander organismes. Sonder bye sal mense beswaarlik kan voortbestaan. Elke pampoen, ertjie, boontjie, tamatie, perske, appel, pere, papajas en nog tonne ander goed bestaan slegs danksy die feit dat blomme deur insekte bestuif word. Hierdie goggahotel gee vir jou die geleentheid om iets daadwerklik te doen om die uitwissing van bye te keer.
BAK EN BROU
Frikadelle soos ouma dit gemaak het
Bestandele:
• 1 kg maalvleis
• 2 eiers
• 10 ml (2 teelepels) sout
• 5 ml (1 teelepel) kerriepoeier
• 25 ml (2 eetlepels) bruinsuiker
• 5 ml (1 teelepel) Worcestersous
• 4 dik snye bruinbrood
• 200 ml melk
• 2 uie fyngekap
• 50 ml (2 eetlepels) druiwe-asyn
(nie in die foto nie)
Metode:
Week die brood in die melk en druk dit met die hand versigtig uit. Die brood sal disintegreer, maar dit is reg so. Gooi die broodflenters in ‘n groot pot. Meng al die bestanddele goed met ‘n houtlepel in ‘n groot pot. Rol die mengsel in balletjies met die hand en pak hulle netjies langs mekaar in ‘n oondbak. Sprinkel bietjie olie of botterstukkies oor en bak dit in die oond teen 180°C tot gaar (30-45 min).
Frikadelle is so lekker en so maklik om te maak, jy sal jouself afvra hoekom jy dit nie al
lankal gemaak het nie.
Dit verklaar ook hoekom die regter onderste frikkadel in die bak spoorloos verdwyn het!
KUNS & KUNSVLYT
KOMPOSISIE
Komposisie is die manier hoe jy die voorwerpe, lyne en spasies in jou skildery, tekening, tappiserie, foto, ensovoorts ten opsigte van mekaar rangskik. Komposisie word selfs in argitektuur, tuinuitleg, binnenshuise versiering, blomrangskikkings, juweliersware, pottebakkery en natuurlik beeldhouwerk gebruik. Die doel van ‘n goeie komposisie is dat dit ‘n bevredigende balans in jou kunswerk moet skep en die verskillende elemente met mekaar moet verbind, sodat jy uiteindelik ‘n geïntegreerde kunswerk het eerder as ‘n versameling van voorwerpe of iets wat nie esteties sinvol is nie. Die gebruik van komposisie in ‘n kunswerk is net so belangrik as die kunstenaar vermoë om ‘n voorwerp goed te kan teken of skilder.
Die elemente van ‘n kunswerk soos in ‘n skildery (maar dit geld ook vir pastel-tekeninge, mosaïek, borduurwerk, tapisirieë, fotos ens.), wat mens in komposisie gebruik is:
Lyn – dit kan ‘n fisiese lyn wees of die rangskikking van voorwerpe wat ‘n lyn vorm.
Vorm – dit is oppervlaktes wat deur hul buitelyne gedefinieër word.
Kleur – die kleure in ‘n kunswerk moet ook in balans met mekaar wees. Kontrasterende kleure kan ook goed aangewend word om kleure te beklemtoon.
Tekstuur – dit kan baie effektief in beeldhouwerk gebruik word, maar selfs in skilderye kan die uitbeelding van tekstuur – grof, glad, blink, wollerig ens. in komposisie gebruik word.
Beligting – die gebruik van lig en skadu in jou kunswerk.
Ruimte – die gebruik van spasies tussen voorwerpe is net so belangrik as die uitbeelding van die voorwerpe self. In beeldhouwerk, argitektuur, binneshuise versiering en tuinuitleg is dit ‘n baie belangrike aspek wat vaardige kunstenaars goed gebruik. Daarsonder lyk die kunswerk oorvol en die belangrikste boodskap of fokus, wat die doel van die kunswerk was, gaan verlore.
Diepte – dit is ‘n baie belangrike aspek in skilderkuns en tekeninge waar die illusie van diepte met behulp van perspektief op ‘n twee-dimensionele oppervlakte: die doek, bord of papier geskep moet word (sien Beiteltjie 1.3).
Die beginsels van kuns waarop jy moet let wanneer jy die komposisie van jou kunswerk beplan:
Ritme – dit is die visuele tempo van jou werk wat uit herhaling en patrone bepaal word.
Balans– tussen die aspekte van jou kunswerk: kleur, vorms, ruimtes.
Beklemtoning– sekere elemente in die kunswerk word so geplaas, belig of gekleur dat dit die aandag van die kyker trek. Dit word ook die fokuspunt van die kunswerk genoem.
Gradering– dit is die oorgang van lig na donker, kleurverandering, lyne wat wegsmelt in die verte, ruimtes wat uitknyp of vergroot. Dit help die kyker om sy fokus te verskuif na die fokuspunt, of om die fokuspunt te beklemtoon.
Harmonie– die manier hoe die verskillende dele van die kunswerk in balans met mekaar is om die geheel van die kunswerk te vorm.
Verskeidenheid – die gebruik van verskillende kontrasterende elemente om die kunswerk interessant en visueel bevredigend of sinvol te maak: teksture wat tussen glad en grof verskil, lig en donker, kleure wat harmonieër of kontrasteer.
Beweging – dit word verkry deur om voorwerpe te skilder wat skynbaar beweeg, soos mense wat stap, diere wat hardloop, voertuie wat beweeg, golwe, bome wat buig in die wind, blare wat warrel ens. Beweging van voorwerpe word ook beklemtoon deur die slim gebruik van kleur, lyn en lig en donker.
Proporsies – die relatiewe grote van verskillende elemente in die kunswerk ten opsigte van mekaar. Dit word ook effektief aangewend om diepte te skep.
Die beginsels van komposisie
Raming
Die elemente van jou kunswerk word deur die grense van jou doek, bord of papier ingeperk. Dieselfde beginsel geld vir beeldhou, argitektuur en tuinuitleg – wat ookal jy skep word deur jou ruimte beperk. Dit is natuurlik die heerlike uitdaging waaraan die kunstenaar moet voldoen – wat ookal die kunstenaar wil uitbeeld moet binne daardie beperking geskied, maar as die kunstenaar begaafd is, word daardie ruimte deel van die kunswerk, en die kunswerk word die fokus van daardie ruimte.
Die skilderye op die plafon van die Sistynse Kapel in Sint Peter Katedraal deur Michelangelo (1512) in Rome is ‘n perfekte voorbeeld van hoe die ruimtes op die plafon gebruik is om die kunswerke te begrens.
Lyne wat lei
Lyne kan aangewend word om elemente in die kunswerk te bind, maar kan ook gebruik word om die aandag na ‘n spesifieke fokuspunt in bedie skildery te lei. Dit kan ook goed aangewend word om ruimte en diepte aan die skildery te verleen. Dit hoef nie
altyd fisiese lyne te wees soos spoorlyne wat in die verte wegstrek nie, mens kan dit ook regkry deur die rangskikking van voorwerpe in die skildery.
Die Laaste Avondmaal van Leonardo da Vinci (1498) is ‘n baie goeie voorbeeld hoe lyne gebruik word om die oog te lei. Die argitektuur van die gebou word gebruik, die horisonlyn word gebruik en die komposisie van die figure word gebruik om na die enkelperspektief-verdwynpunt agter die Jesusfiguur se kop te beklemtoon. Dit lei die kyker se oog outomaties na die fokuspunt van die skildery naamlik die Jesusfiguur se gesig. Let op dat helfte van die apostelfigure se oë op die horisonlyn gerangskik is wat selfs op hierdie subtiele manier dit beklemtoon.
Die goue snit
Die goue snit is die verhoudig 1:1,618. Dit is ‘n patroon wat mens in die natuur sien in die kurwe van ‘n skulp en die spirale op ‘n sonneblom. Hierdie verskynsel het reeds van vroeg af mense se aandag getrek aangesien dit so visueel bevredigend is en is reeds deur die Antieke Grieke gebruik vir die proporsies van hulle tempels en ampsgeboue. Pythagoras en Euclidius het reeds daaroor geskryf en die Middeleeuse wiskundige Leonardo van Pisa, beter bekend as Fibonacci, het dit as ‘n reeks getalle, die sogenaamde Fibonacci reeks uitgewerk.
Mens kan hierdie verskynsel baie nuttig gebruik in jou skilderye, tekeninge, beeldhou, argitektuur, blommerangskikkings ens. om ‘n visueel bevredigende komposisie te kry soos in die blokdruk Die groot golf van Kanagawa deur Hokusai (1831).
Rangskikking volgens derdes
Dit behels die plasing van items in jou kunswerk op ‘n drie by drie ruite wanneer jy dit beplan vir ‘n visueel bevredigende produk. ‘n Ervare fotograaf herken hierdie aspek in die keuse van onderwerpe om af te neem. Die fokuspunt van die kunswerk is in talle bekende kunswerke op die kruising van hierdie ruite, terwyl die horisonlyn dikwels op die boonste horisontale lyn tussen die boonste en middelste ruite lê soos mens in hierdie skildery Die Aaroptellers van Jean Millet (1857) kan sien.
Vereenvoudiging
Mens kan met minder kleure, lyne en voorwerpe ‘n groter impak maak. As jou kunswerk te vol en besig is, dan slaag dit meestal nie om ‘n boodskap aan die kyker oor te dra of om visueel
bevredigend te wees. Dit is baie effektief om byvoorbeeld die agtergrond in breë kwashale te verf terwyl die voorwerp in die voorgrond, wat die fokus van jou skildery is, in detail geskilder is. Lig en donker en helder en dowwe kleure kan op dieselfde manier gebruik word. Die Impressioniste van meer as ‘n eeu gelede was meesters op die gebied van vereenvoudiging sodat die onderwerp van die kunswerk beklemtoon word terwyl die agtergrond vervaag.
In die skildery Twee susters deur PierreAuguste Renoir (1881) kan mens sien hoe hy die fokus op die susters fokus deur om die agtergrond, wat hy in los, growwe hale geverf het, te laat vervaag, terwyl hy die susters se gelaatstrekke
en klere met meer detail geverf het.
Onewe getalle en driehoeke in kunswerke
Vir een of ander rede is onewe getalle vir mense meer esteties bevredigend in skilderye en tekeninge as ewe getalle. Dit is asof die menslike brein voorwerpe wat in twees, viers, sesse ens. in strepe en rye soos in ‘n katalogus
wil orden eerder as om dit as ‘n kunswerk te geniet. Voorwerpe wat in driehoeke gerangskik word is ook meer esteties bevredigend as voorwerpe wat in vierkante gerangskik word. In Die Aaroptellers van Jean Milet sien mens
die effektiwiteit van die gebruik van ‘n driehoekige komposisie en die gebruik van drie persone in die fokusarea van die skildery.
Millet was ‘n briljante kunstenaar wat deur sy kuns met mense gekommunikeer het. Sy boodskap was nie oral ewe vriendelik ontvang nie, maar sy gebruik van onderwerp, kleur, lyn, ruimtes en komposisie het sy boodskap hard in daardie tyd en daardie sosio-politieke omgewing tuisgebring.
Let op na die volgende: die driehoek-lyne waarbinne sy figure gerangskik is lei na die heuwel van koringgerwe op die enkelperspektief-verdwynpunt op die horison. Hierdie reuse hoop koring is ‘n aanduiding van die rykdom van die landheer aan wie die koringplaas behoort. Mense vandag sal dit nie kan eien nie, maar mense van die negentiende eeu het geweet wat dit is. Millet dwing die kyker om sy blik van die armoedige figure in die voorgrond na die verdwynpunt, of fokuspunt, van die skildery te skuif waar die koring opgehoop lê en so die kontras raak te sien.
Die agtergrond is vaal en deinsig geskilder, terwyl die voorgrond met donker kleure geskilder is. Fokus nou op die agtergrond en jy sal merk dat daar tientalle mense rondwemel. Hierdie mense is almal besig om hard te werk om die koring van die land af te haal, in gerwe te verpak en na die dorsvloer te vervoer. Die hooi word in reuse miedens links opgebou vir veevoer in die winter. Daar is waens en perde en die groot opstal van die landheer aan die regterkant. Daar is ‘n groot ruimte tussen hierdie gewerskaf, wat eintlik die hele besigheid van die plaas is – normaalweg sou mens dink dat dit die hooffokus van die skildery moet wees. Maar nee, hierdie drie vrouens wat ver weg van die bedrywighede is, is die fokus.
Wie is hulle? Hulle is die armstes van die armes – mense wat oorleef deur om toestemming by die landheer te kry om die are wat op die landery na die oes agterbly te mag optel om huis toe te vat om te eet. Die nabyheid van die vroue – ‘n klein groepie van drie, ver van die ander mense in die agtergrond, beeld hulle kwesbaarheid uit. Deur om ruimte (diepte) en kleur te gebruik wys Millet wys hoe groot die kloof tussen baie ryk mense en baie arm mense teen die einde van die 19de eeu in Frankryk was. Millet sit jou, die kyker reg by die drie vrouens wat die are optel –jy vorm deel van die uitgeworpe groepie.
KOM SPEEL SAAM
Giffie
2 tot 6 spelers moet elk ‘n lekker plat klippie kry wat hulle maklik met die hand vorentoe kan gooi. Die klippies moet verskillend lyk of gemerk word sodat die spelers hul klippies kan eien.
Maak drie gate, sowat 5 cm diep en 15 cm wyd in die grond, 2 m van mekaar, in ‘n reguit lyn.
Maak ‘n streep, sowat 4 m van die eerste gat af van waar die spelers moet begin. Van waar die spelers staan moet die drie gate reguit in ‘n lyn voor hulle uitstrek.
Die spelers moet nou om die beurt hul klippies na die eerste gat gooi. Die een wie se klippie naaste aan die gat land moet begin, en so in die ry af tot die speler wie se klippe verste was.
Die spel begin deurdat die spelers, een na die ander, hulle klippies in die eerste gat moet probeer gooi. Sodra ‘n speler dit regkry, moet hy met sy volgende beurt, van die beginstreep af, sy klippie in die tweede gat probeer gooi. Wanneer ‘n speler dit nie op die eerste probeerslag regkry nie, moet hy net aanhou met elke rondte tot hy dit regkry. Nadat ‘n speler sy klippie in die tweede gat gegooi het, moet hy nou probeer om die klippie van die beginstreep af in die derde gat te gooi. Wanneer ‘n speler uiteindelik sy klippie in gat no. 3 gegooi het word hy ‘n
Korporaal.
Elke Korporaal moet sy klippie nou in omgekeerde orde vanaf gat no. 3, na 2 en na 1 gooi. Die spelers wat dit suksesvol voltooi, vorder nou na die status van Luitenant. Luitenante moet weer die klippies soos met die eerste deel van die spel vanaf gat 1, na 2, na 3 gooi. Die spelers wat hierdie uitdaging voltooi, vorder nou na status van Generaal.
Nou verander die spel. Elke Generaal moet met sy volgende beurt by gat no. 3 staan en sy klippie direk vanaf gat no. 3 na gat no. 1 gooi. Wanneer ‘n Generaal dit regkry word hy ‘n Giffie.
Die Giffie moet vanaf die beginstreep probeer dan om die ander spelers se klippies raak te
gooi wanneer dit sy beurt is. Sodra Giffie die ander se klippies tref, is hulle dood en uit die spel. As ‘n Giffie misgooi, moet hy van voor af van gat no. 3 na gat no. 1 gooi om sy status terug te kry – maar teen dan is daar waarskynlik al ‘n ander Giffie in die spel.
Die wenner is die speler wat laaste oorbly.
BLOKRAAI
1. Die proses waartydens plante suikers vorm en suurstof afskei.
2. Die onvolwasse groeistadium van insekte.
3. Die strategie waartydens die stuifmeeldrade van ‘n blom voor die stamper ryp word.
4. Die blomgroep wat in sekere plante voorkom.
5. ‘n Volksnaam vir geleedpotiges.
6. Die wetenskaplike naam vir blomplante.
7. Dwars: Die deel van die plant wat hoofsaaklik vir fotosintese en respirasie verantwoordelik is.
7. Af: Die boonste verdikte deel van die stingel waarop al die blomdele vasgeheg is.
8. Die Afrikaanse naam vir die piepklein plantjie met die kleinste blommetjies in die wêreld.
9. Dwars: ‘n Inheemse vetplant met ‘n raseem-tipe bloeiwyse met buisvormige blomme.
9. Af: ‘n Dier wat op die karkasse van dooie diere voed.
10. Die versamelnaam vir al die blomblare van ‘n blom.
11. Die manlike geslagsorgaan van ‘n blom.
12. Die struktuur wat ‘n blom aan ‘n tak vasheg.
13. Die voortplantingsorgaan van ‘n blomplant.
14. ‘n Mikroskopiese opening in ‘n plant.
15. Die trosbloeiwyse wat in aalwyne voorkom.
16. Die Afrikaanse woord vir diertjies met eksoskelette en gelede pote.
17. Die lang buisie tussen die vrugbeginsel en die stempel van ‘n blom.
18. Die Afrikaanse woord vir die savanne wat in die Transvaal voorkom.
19. Die identifikasie en ordening van organismes volgens hul ooreenkomste en verwantskappe.
20. Die tipe blom met ‘n groot kroonblaar wat rondom die rand van ‘n blomhoof voorkom.
21. Die toestand wanneer beide manlike en vroulike geslagsorgane in ‘n blom voorkom.
22. ‘n Uitheemse spesie wat inheemse spesies verdring.
23. Die plante en diere wat in ‘n gebied natuurlik voorkom.
24. Die deel van die blom wat die eierselle bevat en waar bevrugting plaasvind.
25. Die versamelnaam vir al die kelkblare van ‘n blom.
26. Die oordra van stuifmeel na die stempel van ‘n blom.
27. Die struktuur van ‘n plant wat blomme, blare en vrugte dra.
28. ‘n Organisme wat fotosinteer en sellulose in hul selwande het.
29. Die manlike geslagsorgaan van ‘n plant (verkorte weergawe van no. 11).
30. Die kleinste plantbioom op Aarde met ongeveer 9 000 spesies.
31. Die suikerwater wat deur plante vervaardig word om bestuiwers te lok.
32. Die deel van die stamper waarop die stuifmeel tydens bestuiwing land.
33. Die meervoud van eg.
34. Plante, diere, swamme of eensellig organismes wat siektes of skade veroorsaak of ons
irriteer
Die Blomme Raaisel
Daar is vyf blommestalletjies van wes na oos langs mekaar in Adderleystraat in Kaapstad waar mens verskillende blomme en tuingereedskap kan koop. Elke stalletjie het ‘n unieke kleur en is voor ‘n ander winkel. By watter stalletjie kan mens blomme gaan koop nadat jy koffie by die koffiewinkel daarnaas gaan drink het?
Leidrade:
1. Bettie se blommestalletjie is rooi.
2. Tamila se blommestalletjie is voor die bakkery.
3. Dina verkoop heide.
4. Die oranje blommestalletjie is links van die wit blommestalletjie.
5. Mens kan lelies by die oranje blommestalletjie koop.
6. Die stalletjie met tuinhandskoene is voor die tydskrifwinkel.
7. Mens kan plantpotte by die geel blommestalletjie koop.
8. Mens kan rose by die middelste blommestalletjie koop.
9. Nonnie se blommestalletjie is op die westelike hoek van die blok.
10. Die blommestalletjie met snoeiskêre is langs die blommestalletjie voor die groente-en vrugtewinkel.
11. Die blommestalletjie voor die winkel wat gedroogte vrugte verkoop is langs die blommestalletjie waar mens plantpotte kan koop.
12. Mens kan ook tuingrafies by dieselfde blommestalletjie as die strelitzias koop.
13. Sussie verkoop ook gieters.
14. Nonnie se blommestalletjie is langs die blou blommestalletjie.
15. Die blommeverkoper wat snoeiskêre verkoop is langs die blommestalletjie met madeliefies.
Die rede vir die outisme-pandemie.
Outisme onder kinders het van 4 in 10 000 in die 1970’s tot 1 uit 36 in 2020 onder kinders in die VSA gestyg. Volgens die nuutste statistieke het dit tot 1 uit 31 in 2025 gestyg en my voorspelling is dat teen die middel van die eeu sal dit 1 uit 4 kinders wees. Hierdie verskynsel het ook elders in ander Westerse lande kop uitgesteek.
Dit is sekerlik die mees kommerwekkende en skokkende verskynsel in die wêreld wat oor die laaste 25 jaar of so onverwags te voorskyn gekom het. Kinders met outisme staar geweldige groot uitdagings in die gesig en talle sal nooit selfversorgend word nie en sal ‘n mate tot
algehele versorging vir die res van hul lewens moet ontvang.
Wat het in die 2000’s gebeur? Mens moet eintlik vra – wat het tussen 1995- 1999 gebeur, want dit was die begin van hierdie eksponensiële toename van outisme onder kinders. Dit was die koms van DVD’s wat
die bioskoopteater in die
huis ingebring het. Vanaf daardie jare kon mense na willekeur films tuis kyk, omdat die TV te vervelig geword het. Was dit die kleuters wat die films uitgeneem het? Sekerlik nie. Was die kleuters lastig en wou aandag hê, terwyl die ouers in die aande en oor naweke, wanneer die kleuters nie by die kleuterskool was nie, film gekyk het, in plaas van om aandag aan hul kleuters te gee? Sekerlik ja.
Maar dan sien ons hoe outisme vanaf 2000 eksponensieël toeneem. Wat het in die 2000’s gebeur? Die antwoord is die digitale revolusie wat in die 2000’s geloods is. Dit sluit die koms van die slimfoon in met die “internet in jou sak”, sosiale media platforms en moenie vergeet – stroomdienste wat vir jou nog goedkoper, nog meer films dag en nag bied. Dit is egter nie die kind, en veral die kleuter, wat dag en nag op Facebook, Twitter, LinkedIn, Youtube, X ens. sit nie – dit is die ouer wat veronderstel is om tyd met die kind te spandeer wat dit doen. Dit is nie die kind, en veral die kleuter, wat ‘n tablet, slimfoon, televisie of vir stroomdienste betaal nie – dis die ouer wat die kind voor die TV sit of ‘n tablet of selfoon in sy hand stop om hom stil te maak. Die effek van hierdie vroeë blootselling van die kind aan die skermwêreld is vernietigend en veroorsaak Virtuele Outisme in die kind deur die beskadiging van sy brein (sien Beiteltjie 1.8). Dit is die oorsaak van die geweldige toename in outisme in die Westerse Wêreld.
Die eerste probleem wat aangespreek moet word om hierdie katastrofe, wat die bestaan van die Westerse Beskawing bedreig, is die ouers se verslawing aan die digitale media. Die konstante blootstelling aan digitale media veroorsaak ‘n oormaat van dopamien wat deur die brein vervaardig word, wat net so verslawend as dwelmmiddels is (ek sal meer hieroor in ‘n volgende Beiteltjie skryf). Terwyl die ouers hul eie verslawing voed, vernietig hulle hul kleuters se breine deur om digitale toestelle in hul kinders se hande te stop, sodat die ouers ongesteurd met hul eie bedwelming kan voortgaan. Dit is soos wat dwelmverslaafdes dwelms aan hul kinders gee – wat sekerlik een van die afgryslikste misdade is wat mens kan kry en wat ek in dieselfde lig as kindermishandeling beskou.
Die grafieke wat ek hier gebruik is gegrond op die data van die Center for Disease Control and Prevention (CDC). Die Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network (2023) noem spesifiek dat: “The CDC prevalence figure is showing a true increase in those being diagnosed with autism. We are not better at diagnosing. There is no widening of the diagnostic criteria or any other excuses. We have more autism…. A prevalence of 1 in 36 cannot be disregarded. Families and their children are counting on us to care, act, and support them. We cannot ignore this epidemic.”
François Durand
Rig alle korrespondensie aan: beiteltjie@yahoo.com
Bronne:
Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network (2023). Prevalence and Characteristics of Autism
Spectrum Disorder Among Children Aged 8 Years — Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 11 Sites, United States, 2020. Surveillance Summaries, March 24, 2023. 72(2);1–14.
Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network (2025). Prevalence and Early Identification of Autism Spectrum Disorder Among Children Aged 4 and 8 Years — Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 16 Sites, United States, 2022. Surveillance Summaries, April 17, 2025. 74(2);1–22.
The Autism Community in Action (2023). Autism Prevalence is Now 1 in 36, Signifying the 22% Increase in
Prevalence Rates Reported by the CDC Since 2021. https://tacanow.org/press-releases/autism-prevalence-isnow-1-in-36/
Volgende maand in Beiteltjie
Vind alles oor papier uit!
Leer hoe om jou eie papier te
maak!
Leer meer oor President Paul
Kruger
Kom kyk wie is in groter
moeilikheid – Sias en Mias of
die Knoffels!
Leer hoe om Brood-en-
botterpoeding te maak
Bestel direk van die uitgewers: https://naledi.co.za/boekwinkel/